Thùng ong dú nhiều tầng là thùng gỗ ghép từ hai hoặc ba khung chồng lên nhau, mỗi tầng tháo rời được. Đàn ong thường đặt bánh nhộng ở tầng dưới hoặc tầng giữa, còn bầu mật dồn lên tầng trên cùng. Nhờ vậy người nuôi nhấc riêng tầng mật ra để lấy mà gần như không đụng tới nhộng, kiểm đàn chỉ cần hé một tầng thay vì mở toang cả tổ.
Kiểu thùng này được phổ biến rộng trong giới nuôi ong không ngòi thế giới từ thiết kế mang tên OATH ở Úc, rồi được người nuôi ở Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam, điều chỉnh lại theo gỗ và khí hậu địa phương. Ở Tây Ninh, phần lớn thùng của người nuôi vài tổ hiện nay là biến thể của kiểu này. Bài này giải thích cấu tạo, cái lợi thật sự, và những chỗ dễ làm sai khi dùng.
Cấu tạo: tầng, khung và vách ngăn
Một thùng nhiều tầng điển hình gồm: một đáy liền, một hoặc hai tầng thân, một tầng trên cùng và nắp. Mỗi tầng là một khung gỗ vuông bốn vách, không đáy, đặt chồng khít lên tầng dưới. Giữa các tầng, nhiều thiết kế có một tấm ván ngăn chỉ chừa một lỗ hoặc khe ở giữa để ong đi lại. Tấm ngăn này là chỗ mấu chốt: nó khiến đàn coi tầng trên như một phòng riêng, thích hợp để chứa mật.
Cửa tổ thường khoét ở tầng dưới cùng, thông bằng một ống ngắn ra ngoài. Ong ra vào, mang phấn và mật hoa lên, chất bầu dần từ dưới lên trên. Khi đàn đông, bánh nhộng lan lên tầng giữa, còn tầng trên cùng chủ yếu là bầu mật và bầu phấn.
Kích thước lòng thùng không có số chung cho mọi loài. Loài ong dú nhỏ thường gặp ở Nam Bộ cần lòng thùng vừa phải; thùng quá rộng đàn không sưởi ấm được, khó trám kín, quá chật thì đàn sớm hết chỗ. Người nuôi trong vùng thường đóng theo cỡ thùng mà các trại lâu năm đã dùng ổn, hơn là tự nghĩ ra số đo. Nếu nhận tổ giống, hỏi người giao cỡ thùng đang dùng và đóng thêm tầng đúng cỡ đó.
Cái lợi thứ nhất: lấy mật không phải phá tổ
Mật nằm riêng một chỗ. Khi đàn đã dồn bầu mật lên tầng trên, người nuôi cắt keo nối giữa hai tầng, nhấc tầng mật ra. Phần nhộng ở dưới gần như nguyên vẹn, ong chúa không bị xáo trộn.
Mật sạch hơn. Ở tổ khúc gỗ hay ống tre, lấy mật phải cắt lẫn bầu phấn và nhộng, mật lẫn phấn chua và xác nhộng, khó lọc. Tầng mật riêng ít phấn hơn, hút hay chắt đều gọn.
Đàn hồi lại nhanh hơn. Vì phần sống của đàn không bị phá, sau khi lấy mật đàn chỉ cần xây lại bầu mật ở tầng trên. Đặt một tầng trống vào chỗ vừa lấy, đàn sẽ dần dùng lại.
Biết trước lấy được bao nhiêu. Nhấc nhẹ tầng trên ước độ nặng, hoặc hé nắp nhìn số bầu đã đậy, người nuôi biết đàn có dư mật hay không trước khi quyết định lấy. Không có thùng tầng thì gần như phải đoán.
Cái lợi thứ hai: kiểm đàn nhẹ tay
Mở toàn bộ một tổ ong dú là việc làm đàn mất sức: keo trám bị phá, nhiệt và ẩm trong tổ thay đổi, ruồi và kiến có dịp lọt vào. Thùng tầng cho phép xem từng phần. Muốn biết đàn còn mật không, chỉ hé nắp tầng trên. Muốn xem nhộng, tách tầng giữa với tầng dưới vừa đủ nhìn rồi khép lại.
Nhiều người nuôi lâu năm còn dùng một tấm kính hoặc mica trong đặt ngay dưới nắp tầng trên. Mở nắp ra là nhìn qua tấm trong, thấy bầu mật mà không phải phá keo. Đàn ong sẽ dần trám kín mép tấm trong, nhưng phần giữa vẫn nhìn được nếu tấm được che tối giữa các lần xem. Cách này hợp với người hay muốn ngó tổ nhưng không muốn làm phiền đàn.
Lợi ích ít người để ý: thùng tầng giúp ghi chép đàn có trật tự hơn. Mỗi lần xem, anh chị ghi tầng nào có gì, đàn lên tới tầng nào. Sau vài tháng, nhìn sổ là biết đàn đang lớn, đứng yên hay yếu đi, thay vì chỉ có cảm giác chung chung.
Một điều nên giữ: kiểm thưa thôi. Với đàn đã ổn, nhiều người chỉ hé tầng trên mỗi tháng một lần hoặc khi có lý do rõ ràng như thấy ong ra vào giảm, có ruồi lạ quanh cửa. Thùng tầng làm việc mở tổ dễ hơn, nhưng dễ không có nghĩa là nên mở thường xuyên.
Thùng tầng và chuyện chia đàn: hiểu đúng giới hạn
Nhiều tài liệu nhắc rằng thùng nhiều tầng tiện cho việc chia đàn: tách đôi theo đường nối giữa hai tầng, mỗi nửa có một phần nhộng, rồi ghép thêm tầng trống. Đúng là thiết kế này được nghĩ ra một phần vì mục đích đó. Nhưng chia đàn là kỹ thuật cần đàn thật sự đông, đúng mùa hoa, và người làm phải biết nhận ra ô nuôi chúa.
Với người nuôi vài tổ ở nhà, lời khuyên phổ biến trong cộng đồng là đừng vội. Đàn mới về cần thời gian ổn định, có khi cả năm. Thấy thùng có tầng tách được không có nghĩa là nên tách. Đàn bị chia khi chưa đủ sức thường cả hai nửa cùng yếu, dễ bị ruồi và kiến tấn công.
Vì vậy hãy xem thùng tầng trước hết là công cụ để lấy mật nhẹ tay và quan sát đàn. Phần nhân đàn quy mô lớn là chuyện của các trại có nhiều tổ và kinh nghiệm; người mới nuôi ở nhà cứ để đàn đông lên tự nhiên đã.
Những lỗi hay gặp khi dùng thùng nhiều tầng
Thùng tầng tốt đến đâu cũng hỏng việc nếu dùng sai. Đây là các lỗi người nuôi trong vùng hay kể lại:
- Tầng đóng không khít. Gỗ cong vênh, mặt tiếp xúc giữa hai tầng hở, đàn phải tốn nhiều keo để trám, mà kiến và ruồi lại có sẵn đường vào. Mặt tầng phải bào phẳng, chồng lên không lắc.
- Gỗ mỏng để ngoài nắng. Thùng tầng có nhiều mối nối hơn thùng liền, nếu ván mỏng thì nóng nhanh. Luôn có mái che và đặt chỗ bóng mát buổi trưa.
- Thêm tầng quá sớm. Đàn còn nhỏ mà chồng thêm tầng trống, khoảng không lớn khiến đàn khó giữ nhiệt, ẩm, ruồi dễ đẻ trứng ở góc trống. Chỉ thêm khi tầng đang có đã kín.
- Nhấc tầng mà không cắt keo trước. Giật mạnh làm vỡ bầu mật, mật chảy xuống tầng nhộng, kéo kiến tới. Dùng dao mỏng rạch quanh đường nối rồi mới nhấc.
- Không đánh dấu chiều tầng. Lắp lại sai chiều, lỗ thông giữa các tầng lệch, đàn phải sửa lối đi. Đánh dấu một vạch cùng phía trên mọi tầng.
Phần lớn các lỗi trên đều nằm ở khâu đóng thùng và thói quen tay. Một thùng đóng khít, đặt đúng chỗ, được mở đúng cách thì đàn gần như không cảm thấy khác gì so với sống trong hốc cây.
Nhìn trong thùng tầng qua từng mùa
Người nuôi lâu năm ở Tây Ninh hay nói thùng tầng giống một cuốn lịch: mở ra vào mỗi mùa sẽ thấy đàn đang sống theo nhịp nào. Đầu mùa mưa, khi cây trái và cỏ dại ra hoa nhiều, bầu phấn mới xuất hiện dày ở rìa tầng nhộng, ong thợ ra vào tấp nập mang phấn vàng, phấn cam trên chân. Đây là lúc đàn lớn nhanh nhất, tầng nhộng lan rộng, có khi lan lên tầng giữa.
Giữa và cuối mùa mưa, nếu hoa còn đều, tầng trên bắt đầu có bầu mật mới, vách bầu còn mỏng và sáng màu. Mưa dầm kéo dài thì ngược lại, ong ít ra ngoài, đàn ăn lại mật dự trữ, tầng trên có khi vơi đi. Sang mùa khô, các đợt hoa xoài, hoa điều, hoa nhãn trong vùng có thể cho đàn một đợt mật đáng kể nếu vườn quanh đó không phun thuốc dày.
Giữa mùa khô nắng gắt, nhiều đàn chững lại: ong ra vào ít vào buổi trưa, bánh nhộng thu hẹp. Nhìn vào tầng tách được, người nuôi thấy rõ những thay đổi này, và biết lúc nào nên để yên, lúc nào có thể lấy bớt mật. Không có thùng tầng, những điều này chỉ đoán qua cửa tổ, và đoán thì hay sai.
Lấy mật từ tầng trên: trình tự nhẹ tay
Đây là trình tự mà nhiều người nuôi vài tổ ở nhà làm khi đàn đã có tầng mật đầy. Lần đầu nên có người quen nuôi lâu đứng cạnh.
- Chọn buổi sáng khô ráo, trời không mưa, ong đang ra vào đều. Tránh giữa trưa nắng gắt và chiều tối.
- Chuẩn bị sẵn tầng trống sạch đúng cỡ, dao mỏng, khay hứng, khăn ẩm lau tay, hũ sạch có nắp.
- Rạch dao quanh đường nối giữa tầng mật và tầng dưới để cắt lớp keo, rồi nhấc thẳng tầng mật lên, không vặn xoắn.
- Đặt tầng trống vào chỗ cũ ngay, đậy nắp lại để tầng nhộng không phơi lâu ngoài không khí.
- Mang tầng mật ra chỗ khác cách tổ một quãng, có lưới che để ong không bu theo, rồi mới chọc bầu và hút hoặc chắt mật.
- Nhặt sạch mảnh sáp, giọt mật rơi quanh tổ, vì đó là thứ kéo kiến và ong cướp tới.
Không lấy hết tất cả bầu mật. Để lại một phần cho đàn, nhất là khi sắp vào giao mùa thiếu hoa. Chi tiết chọn thời điểm và lượng lấy được viết ở bài lấy mật lần đầu trong chuyên mục nuôi tại nhà.
Nuôi kiểu tầng ở Tây Ninh: chỉnh gì cho hợp khí hậu
Thùng OATH gốc được nghĩ ra cho vùng có mùa đông lạnh, nên rất chú ý giữ ấm. Ở Tây Ninh, cái lo ngược lại: nắng nóng mùa khô từ khoảng tháng hai đến tháng tư và mưa tạt kéo dài mùa mưa. Người nuôi trong vùng thường điều chỉnh: ván dày hơn để cách nhiệt, nắp có mái hắt nước, đặt thùng hơi nghiêng về phía cửa để nước không đọng trong lòng.
Một điều chỉnh khác là chiều cao tầng. Vùng nóng, tầng trên cùng nằm sát nắp dễ bị hấp nhiệt nhất; nếu mái che thấp hoặc là tôn trần, mật ở tầng trên có thể loãng ra, lên men nhanh. Đặt mái che cách nắp một khoảng cho gió lùa, hoặc lót thêm một lớp ván, bao bố trên nắp, là cách đơn giản mà nhiều vườn dùng.
Cuối cùng là chuyện kiến. Thùng tầng có nhiều mép nối, kiến dò rất giỏi. Chân đế chống kiến bằng dầu hoặc nước là bắt buộc, và đường nối giữa các tầng nên được kiểm mỗi lần đi ngang qua tổ. Chuyện chân chống kiến được viết kỹ trong chuyên mục về kiến và thiên địch.
Câu hỏi thường gặp
Thùng nhiều tầng có làm đàn ong dú khoẻ hơn thùng một ngăn không?
Không trực tiếp. Sức khoẻ đàn do nguồn hoa, chỗ đặt, chống kiến và ong chúa quyết định. Thùng tầng chỉ giúp người nuôi xem và lấy mật nhẹ tay hơn, nhờ đó đàn ít bị phá, gián tiếp giữ sức tốt hơn.
Thùng ong dú nên có mấy tầng?
Người nuôi vài tổ thường dùng hai đến ba tầng: một tầng nhộng, một tầng trung gian khi đàn đông, một tầng mật. Không nên chồng nhiều tầng trống cho đàn nhỏ, vì khoảng trống thừa làm đàn khó giữ nhiệt và ẩm.
Thùng OATH là gì?
Là tên một kiểu thùng ong không ngòi nhiều tầng được thiết kế và phổ biến từ Úc, chia tổ thành các tầng chồng nhau để lấy mật và chia đàn. Nhiều thùng ong dú ở Việt Nam hiện nay là biến thể của kiểu này, chỉnh lại cỡ và độ dày cho hợp loài và khí hậu.
Có cần tấm ngăn giữa các tầng không?
Tấm ngăn có lỗ giữa giúp đàn dồn mật lên tầng trên rõ hơn, mật ít lẫn nhộng hơn. Không có tấm ngăn vẫn nuôi được, nhưng ranh giới giữa tầng nhộng và tầng mật thường lẫn lộn, lấy mật dễ đụng nhộng.
Bao lâu thì đàn mới lên được tầng mật?
Tuỳ đàn và mùa hoa, có đàn vài tháng, có đàn cả năm. Đàn mới về thường lo xây nhộng trước. Đừng nóng ruột mở tầng trên liên tục để xem, vì mỗi lần mở là một lần đàn phải trám lại.
Thùng tầng mua sẵn và thùng tự đóng khác nhau ở đâu?
Thùng mua sẵn thường đúng cỡ, mặt tầng phẳng, gỗ đã khô. Thùng tự đóng rẻ và chủ động hơn nhưng dễ hở mép, cong vênh nếu gỗ chưa khô. Tự đóng được, miễn bào phẳng mặt nối và giữ đúng cỡ lòng.