OngDuTayNinh.comOng Dú Tây Ninh
Thùng tổ và dụng cụ

Ong dú trong ống tre, thân cây hay thùng gỗ: nên nuôi kiểu nào

Ong dú sống được trong ống tre, khúc cây, chum sành lẫn thùng gỗ. Mỗi kiểu được gì, mất gì khi lấy mật, kiểm đàn, chống kiến — và người nuôi vài tổ ở nhà nên chọn sao.

Close-up of an old hollow log hive and a bamboo tube colony resting side by side on a wooden shelf in a shady Tay Ninh garden, tiny dark bees at resin entrances

Với người nuôi vài tổ ở nhà, thùng gỗ đóng theo kích thước chuẩn là lựa chọn dễ sống nhất: mở ra xem được, lấy mật không phá tổ, chống kiến và che nắng gọn. Ống tre và khúc cây vẫn nuôi được, đàn trong đó thường rất bền, nhưng khó nhìn vào trong, lấy mật phải cắt phá và gần như không chăm chủ động được. Cách phổ biến ở vườn nhà Tây Ninh là giữ đàn trong khúc gỗ như một tổ cảnh, còn đàn để lấy mật thì nuôi thùng.

Câu hỏi này hay đến từ người vừa được cho một khúc cây có ong dú ở trong, hoặc thấy đàn ong làm tổ trong đoạn tre làm hàng rào. Họ băn khoăn có nên để nguyên hay "chuyển sang thùng cho đúng kiểu". Câu trả lời tuỳ vào mục đích: để ngắm và giữ đàn, hay để lấy mật đều đặn, hay để học cách chăm. Bài này đặt các kiểu tổ cạnh nhau, nói chỗ mạnh chỗ yếu của từng loại ở điều kiện nắng nóng và mưa dầm của Tây Ninh.

Ong dú vốn ở đâu trước khi vào thùng

Ngoài tự nhiên, ong dú không tự xây vỏ tổ như ong mật treo tảng sáp ngoài cành. Chúng tìm một khoảng rỗng có sẵn: hốc thân cây, đoạn tre gãy, khe tường gạch, hộp điện bỏ quên, thậm chí ống sắt hàng rào. Rồi chúng bịt kín mọi kẽ hở bằng hỗn hợp sáp và nhựa cây, chỉ chừa một cửa ra vào. Bên trong, đàn sắp bánh nhộng ở giữa, bầu mật và bầu phấn ở rìa.

Vì sống trong hốc có sẵn, ong dú rất "dễ dãi" với hình dạng vỏ. Thứ chúng cần là khoảng trống đủ rộng, kín mưa, ít bị nung nóng, và một lối đi duy nhất để canh giữ. Điều này giải thích vì sao người ta nuôi được ong dú trong đủ loại vật đựng: ống tre, khúc gỗ khoét, chum, gáo dừa ghép, thùng gỗ. Đàn ong không phân biệt đâu là đồ "chuyên nghiệp"; chính người nuôi mới là bên cần chọn.

Ở vườn nhà Trảng Bàng, Gò Dầu, nhiều đàn ong dú đầu tiên mà người ta có được là những đàn tự đến: một khúc gỗ mục dưới gốc xoài, một thân điều cũ bị cưa, một đoạn tre trên giàn bầu. Người nuôi lâu năm thường kể họ bắt đầu bằng việc bê nguyên khúc cây đó về đặt lên giá, rồi mới học cách đóng thùng sau. Đó là lối vào tự nhiên của nghề chơi ong ở đây.

So sánh nhanh bốn kiểu tổ thường gặp

Bảng dưới không chấm điểm kiểu nào "tốt nhất", chỉ đặt cạnh nhau những việc người nuôi phải làm hằng tháng. Kiểu nào hợp còn tuỳ anh chị muốn gì từ đàn ong.

Kiểu tổNhìn vào trongLấy mậtChống nóng, chống mưaHợp với ai
Ống treGần như khôngPhải chẻ hoặc khoét, dễ làm vỡ bánh nhộngVách mỏng, nóng nhanh khi phơi nắngNgười giữ đàn tự đến, muốn để tự nhiên
Khúc gỗ, thân câyKhông, trừ khi cưa ngangCắt hoặc khoan, khó lấy sạchVách dày, giữ nhiệt tốt nếu gỗ còn chắcNgười chơi tổ cảnh, ít lấy mật
Chum, hũ sànhCó nếu nắp rờiMở nắp, lấy được một phầnSành dày mát, nhưng nặng và dễ vỡNgười thích đồ gốm, đặt chỗ cố định
Thùng gỗ nhiều tầngCó, theo từng tầngNhấc tầng mật, ít đụng tới nhộngTuỳ độ dày ván, cần mái cheNgười muốn chăm chủ động và lấy mật đều

Điểm chung: dù kiểu nào, đàn ong cũng cần chân đế chống kiến, mái che nắng mưa và chỗ đặt yên tĩnh. Kiểu tổ chỉ đổi cách người nuôi làm việc với đàn, không thay được ba thứ đó.

Ống tre: rẻ, gần gũi nhưng khó chăm

Ống tre là kiểu tổ quen thuộc nhất ở nông thôn Nam Bộ, vì tre có sẵn và đàn ong hay tự vào đoạn tre gãy. Ưu điểm là nhẹ, dễ treo, đẹp mắt khi đặt trong vườn. Đàn trong ống tre khi đã ổn thường sống bền nhiều năm nếu ống không bị nứt và không phơi nắng gắt.

Nhược điểm lớn nhất là vách tre mỏng. Giữa trưa mùa khô, ống tre đặt ngoài nắng nóng lên rất nhanh; sáp và mật bên trong có thể chảy, bánh nhộng chết. Thứ hai là lòng ống hẹp và dài, đàn chỉ phát triển theo một chiều, bầu mật thường nằm sâu phía trong, muốn lấy phải chẻ dọc ống. Chẻ xong ráp lại thì hiếm khi kín như cũ, kiến và ruồi dễ tìm được kẽ hở.

Nếu đã có đàn trong ống tre, cách giữ đàn khôn ngoan là đặt ống nằm ngang dưới mái che, kê lên giá có chống kiến, quấn thêm một lớp bao bố hoặc đặt trong một hộp gỗ rộng hơn làm vỏ ngoài để giảm nóng. Lấy mật từ ống tre nên hạn chế, chỉ lấy khi thật sự cần, và chấp nhận đàn có thể yếu đi một thời gian sau đó.

Khúc gỗ và thân cây: đàn bền, người khó xem

Khúc gỗ có ong là thứ nhiều nhà trong vùng cao su, điều của Tây Ninh có được khi chặt cây già. Vách gỗ dày giữ nhiệt tốt, đàn trong đó thường đông và khoẻ, có đàn sống qua nhiều mùa mà người nuôi không phải làm gì ngoài chống kiến. Đây là lý do nhiều người thích giữ khúc gỗ như "tổ gốc", một thứ vừa đẹp vừa mang câu chuyện của khu vườn.

Cái khó là người nuôi không biết bên trong ra sao. Khúc gỗ có khi bị mọt, rỗng không đều, mục từ đáy lên, mà nhìn ngoài vẫn thấy chắc. Đàn yếu, có ruồi đẻ trứng hay hết mật, người nuôi chỉ đoán được qua cửa tổ. Lấy mật thì phải khoan, cắt, rồi bịt lại; mỗi lần như vậy đàn mất công sửa tổ khá lâu.

Với khúc gỗ còn tốt, nhiều người chọn cách giữ nguyên và ghép thêm một thùng nhỏ phía trên hoặc bên cạnh, khoan một lỗ thông sang. Khi đàn đông, ong có xu hướng mở rộng sang chỗ trống mới, xây bầu mật ở đó; người nuôi có thể lấy mật từ phần thùng ghép mà không phải phá khúc gỗ. Cách này cần kiên nhẫn, có khi mất cả mùa, và không phải đàn nào cũng chịu sang.

Chum sành và vật đựng khác

Ở một số vườn, người ta nuôi ong dú trong chum nhỏ, vò sành, thậm chí bình gốm úp ngược có nắp gỗ. Sành dày nên mát, nhìn đẹp khi đặt ở hiên nhà hay góc vườn. Nếu nắp đậy rời, người nuôi có thể mở xem phía trên, lấy được những bầu mật nằm gần miệng.

Điểm cần nhớ là chum nặng, dễ vỡ khi dời chỗ, và đáy chum đọng nước nếu bị mưa tạt. Miệng chum phải đậy khít, không thì đàn tốn nhiều keo để trám. Thêm nữa, lòng chum tròn khiến bánh nhộng, bầu mật xếp không theo trật tự, khó tách phần mật ra riêng như thùng tầng.

Những vật đựng tạm như thùng xốp, hộp nhựa, thùng sơn cũ thì không nên dùng lâu dài. Nhựa và xốp không thoáng hơi, đọng ẩm bên trong, nóng ngột khi nắng chiếu; hộp sơn cũ có thể còn mùi hoá chất. Đàn có thể chịu vài tuần khi cần di dời gấp, nhưng nên chuyển sang gỗ sớm.

Thùng gỗ: vì sao người nuôi vài tổ hay chọn

Thùng gỗ đóng sẵn có ba lợi thế mà người nuôi ở nhà cảm nhận rõ nhất. Thứ nhất là xem được: nắp hoặc tầng trên tháo ra, nhìn thấy đàn đông hay thưa, bánh nhộng có đều, bầu mật nhiều hay ít. Thứ hai là lấy mật mà không đụng tới phần nhộng, nhất là với kiểu thùng nhiều tầng. Thứ ba là dễ làm cho đúng: vuông vức nên đặt lên chân đế, che mái, xếp hàng gọn gàng.

Thùng gỗ cũng giúp người nuôi học nhanh hơn. Mỗi lần mở xem, anh chị thấy đàn thay đổi ra sao theo mùa hoa, sau trận mưa dầm, sau đợt nắng gắt. Những quan sát đó dồn lại thành kinh nghiệm thật, thứ mà nuôi trong khúc gỗ kín rất khó có.

Nhược điểm của thùng là phải chọn đúng gỗ, đúng độ dày và đóng khít; thùng mỏng, hở mối là nóng và kiến vào. Thùng mới còn mùi gỗ, đàn chuyển sang có khi bỏ đi nếu bị động mạnh. Những chuyện này đều xử lý được, sẽ nói kỹ trong các bài về gỗ, cách đóng thùng và chuyển đàn ở cùng chuyên mục.

Dấu hiệu ống tre, khúc gỗ đã tới lúc phải tính chuyện khác

Không chuyển đàn vội không có nghĩa là bỏ mặc vỏ tổ. Ống tre và khúc gỗ đều già đi theo năm tháng, và người nuôi nên biết những dấu hiệu cho thấy vỏ tổ sắp không giữ nổi đàn. Dấu hiệu dễ thấy nhất là vết nứt dọc thân: tre phơi mưa nắng lâu thường nứt theo thớ, khúc gỗ mục thì bong từng mảng vỏ. Đàn ong sẽ trám keo vào chỗ nứt, nên nếu thấy những vệt keo đen sẫm loang dài trên vỏ, đó là đàn đang phải vá víu nhiều.

Dấu hiệu thứ hai là đáy tổ ẩm, có mùi chua hoặc mùi mốc, nhất là sau vài trận mưa dầm. Gỗ mục từ đáy lên giữ nước như miếng bọt biển, làm bầu phấn mốc, nhộng chết. Dấu hiệu thứ ba là kiến hoặc ruồi liên tục tìm được đường vào dù chân đế vẫn tốt, chứng tỏ vỏ đã có lỗ mà đàn trám không kịp.

Khi thấy một trong ba dấu hiệu, việc đầu tiên vẫn là gia cố: che kỹ hơn, kê cao hơn, ốp thêm vỏ ngoài. Chỉ khi vỏ tổ thật sự không cứu được, mới tính tới chuyện ghép thùng hoặc chuyển đàn, làm vào lúc trời khô ráo, đàn đông và đang có hoa. Chuyển đàn trong mùa mưa hay lúc đàn yếu thường mất cả đàn lẫn công sức.

Chọn theo mục đích: ba trường hợp thường gặp

Muốn giữ một đàn tự đến làm cảnh. Để nguyên trong ống tre hay khúc gỗ, chỉ làm chân đế chống kiến, mái che và chỗ đặt thoáng. Không cần chuyển thùng; chuyển vội dễ mất đàn hơn là được thêm gì.

Muốn có ít mật ăn trong nhà mỗi năm. Nên nuôi thùng gỗ ngay từ đầu, hoặc ghép thùng vào khúc gỗ đang có để ong tự sang. Thùng có tầng mật riêng giúp lấy mật mà đàn vẫn giữ sức.

Muốn học chăm ong một cách nghiêm túc. Bắt đầu với một hai thùng gỗ chuẩn và giữ thêm một tổ tự nhiên để so. Mở thùng xem theo lịch thưa, ghi lại những gì thấy, đối chiếu với tổ khúc gỗ chỉ nhìn qua cửa. Sau một mùa mưa và một mùa khô, anh chị sẽ hiểu đàn ong hơn nhiều so với đọc tài liệu.

Muốn đặt tổ ở ban công, sân thượng. Thùng gỗ dày dễ chống nóng hơn ống tre. Nhà phố ít bóng cây, vách tổ mỏng là đàn chịu không nổi những trưa tháng ba tháng tư.

Câu hỏi thường gặp

Đàn ong dú đang sống tốt trong ống tre có cần chuyển sang thùng không?

Không bắt buộc. Nếu đàn đông, ống không nứt, đặt dưới mái che và có chống kiến thì cứ để vậy. Chỉ nên chuyển khi ống mục, nứt, bị nắng nung không che được, hoặc anh chị thật sự muốn lấy mật đều đặn.

Khúc gỗ có ong dú nên đặt đứng hay nằm?

Thường giữ đúng tư thế lúc đàn đang sống, vì bánh nhộng và bầu mật đã xếp theo chiều đó. Lật ngược hoặc đổi từ đứng sang nằm có thể làm bầu mật đổ, ngộp nhộng. Muốn đổi thì làm từ từ hoặc nhờ người có kinh nghiệm.

Nuôi ong dú trong thùng xốp có được không?

Chỉ nên dùng tạm vài tuần khi cần di dời. Xốp không thoáng hơi, bên trong đọng ẩm, dễ mốc, nắng chiếu thì hấp nóng. Đàn sống lâu trong xốp hay yếu dần, nên chuyển sang thùng gỗ khi có điều kiện.

Ong dú có chịu vào thùng gỗ mới tinh không?

Đàn chuyển vào thùng mới đôi khi bỏ đi nếu gỗ còn mùi hắc hoặc thùng hở. Người nuôi thường phơi thùng cho bay mùi, quét một ít sáp hoặc keo ong cũ bên trong để đàn quen mùi, và giữ yên chỗ đặt những tuần đầu.

Chum sành nuôi ong dú có mát hơn thùng gỗ không?

Sành dày nên giữ mát khá tốt, nhưng thùng gỗ dày đặt dưới mái che cũng đủ mát. Chum nặng, dễ vỡ và khó lấy mật gọn; chọn chum thường vì đẹp và hợp không gian hơn là vì đàn sống tốt hơn.

Một nhà nuôi vài tổ có nên trộn nhiều kiểu tổ không?

Được, và nhiều người làm vậy: vài thùng gỗ để chăm và lấy mật, một khúc gỗ hay ống tre làm tổ cảnh. Chỉ cần mỗi tổ đều có chân chống kiến, mái che và đặt cách nhau đủ để ong không lạc cửa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68