Có hai cách chuyển đàn ong dú từ ống tre, khúc gỗ sang thùng. Cách thứ nhất là mở tổ, cắt chuyển bánh nhộng cùng ong chúa và một ít bầu mật, bầu phấn sang thùng đặt đúng chỗ cũ. Cách thứ hai là ghép một thùng trống thông với tổ cũ, để đàn tự lan sang trong nhiều tháng. Cách đầu nhanh nhưng rủi ro mất đàn cao hơn; cách sau chậm nhưng an toàn, hợp với người mới.
Trước khi bàn chuyện làm thế nào, nên hỏi lại: có thật cần chuyển không. Nhiều đàn trong ống tre, khúc gỗ sống rất ổn, chuyển chỉ vì muốn "cho chuẩn" là tự chuốc rủi ro. Bài này nói khi nào đáng chuyển, cách chuẩn bị, hai cách làm và những dấu hiệu sau khi chuyển cho biết đàn đã nhận nhà mới hay chưa.
Khi nào nên chuyển, khi nào nên để yên
Chuyển đàn là một cú sốc lớn với đàn ong. Chỉ nên làm khi có lý do rõ:
- Nên chuyển khi vỏ tổ mục, nứt không vá được, mối ăn từ đáy, hoặc ống tre nứt dọc mà mưa tạt vào.
- Nên chuyển khi đàn phải dời đi xa và vỏ cũ quá nặng, quá cồng kềnh, không mang được.
- Có thể chuyển khi muốn lấy mật đều mà tổ cũ không cho phép, nhưng ưu tiên cách ghép thùng.
- Không nên chuyển khi đàn đang yếu, ít ong ra vào, mới bị kiến hay ruồi tấn công.
- Không nên chuyển trong mùa mưa dầm, giai đoạn thiếu hoa, hoặc giữa đợt nắng gắt cao điểm.
- Không nên chuyển nếu chưa từng mở thùng ong dú lần nào và không có người quen kinh nghiệm đi cùng.
Thời điểm thường được chọn là lúc trời khô ráo, đàn đông, có nhiều hoa quanh vườn. Ở Tây Ninh, đầu mùa mưa khi hoa nở nhiều sau những trận mưa đầu, hoặc các tháng hoa nở đều trong vườn, là lúc nhiều người chọn.
Chuẩn bị thùng và chỗ đặt
Thùng mới phải đóng xong, phơi bay mùi, kiểm kín từ trước ít nhất vài ngày. Cỡ thùng nên vừa với lượng ong và bánh nhộng sẽ chuyển; thùng quá rộng so với đàn làm đàn khó giữ nhiệt. Nếu là thùng nhiều tầng, chỉ dùng tầng dưới hoặc hai tầng dưới, chưa chồng tầng mật.
Quét lên vách trong và quanh cửa một ít sáp hoặc keo lấy từ chính tổ cũ, nếu được. Mùi của chính đàn là thứ giúp ong nhận nhà mới nhanh nhất.
Chỗ đặt thùng mới phải là đúng chỗ đặt tổ cũ, cửa tổ đúng hướng cũ, cùng độ cao. Ong thợ đi làm về sẽ bay thẳng đến vị trí chúng nhớ. Nếu thùng mới lệch chỗ, ong bay vòng quanh chỗ cũ, nhiều con không vào được, đàn mất một lượng lớn ong thợ ngay ngày đầu. Chân đế, mái che và chống kiến ở chỗ đó đã phải sẵn sàng.
Chuẩn bị thêm một khay sạch lót giấy thấm, một hũ khô có nắp để đựng bầu mật lỡ vỡ, và một chậu nước sạch để rửa tay giữa chừng. Bầu mật vỡ nằm trên bàn là thứ kéo ruồi và ong cướp đến nhanh nhất; có chỗ cho nó vào ngay thì khu làm việc sạch suốt buổi.
Cách 1: mở tổ, chuyển trực tiếp
Cách này cần tay nhẹ và có người phụ. Làm vào buổi sáng khô, xong trước trưa.
- Dời tổ cũ sang bên cạnh, đặt thùng mới vào đúng vị trí cũ. Đặt tổ cũ lên bàn kê gần đó, trên khay sạch.
- Mở ống tre hoặc khúc gỗ theo chiều dọc bằng dao, đục hoặc cưa, nhẹ tay để không cắt vào bánh nhộng. Mở ở phía có vẻ ít bầu nhất trước.
- Xác định khối bánh nhộng: các tầng đĩa xếp chồng hoặc chùm ô nhộng, bao quanh bởi lớp màng sáp mỏng. Ong chúa thường ở trong hoặc sát khối này; ong chúa đã đẻ có bụng to, đi chậm.
- Cắt nguyên khối bánh nhộng, giữ đúng chiều trên dưới, chuyển vào giữa thùng mới. Không bóp, không lật ngược.
- Chuyển thêm một ít bầu phấn và bầu mật còn nguyên, đặt cạnh bánh nhộng để đàn có thức ăn những ngày đầu. Không chuyển bầu vỡ.
- Dùng thìa hoặc giũ nhẹ để phần lớn ong thợ còn bám ở tổ cũ rơi vào thùng mới, hoặc đặt tổ cũ đã mở sát cửa thùng mới để ong tự bò vào.
- Đậy nắp, bịt kín mọi kẽ hở. Nhặt sạch mảnh bầu vỡ, mật rơi quanh khu vực. Mang tổ cũ ra xa sau vài giờ, khi phần lớn ong đã vào thùng.
Nếu trong lúc làm thấy ong chúa bị thương hay không tìm thấy, vẫn chuyển đủ bánh nhộng vì đàn có thể nuôi chúa mới từ ô nhộng có sẵn. Nhưng tỉ lệ đàn sống sót trong trường hợp đó thấp hơn hẳn.
Cách 2: ghép thùng để đàn tự sang
Cách này không mở tổ cũ. Người nuôi đặt thùng trống ngay cạnh hoặc phía trên tổ cũ, nối hai bên bằng một đoạn ống ngắn hoặc lỗ thông, rồi bịt cửa cũ để ong chỉ ra vào được qua thùng mới. Đàn sẽ dần mở rộng sang chỗ trống, xây bầu mật, bầu phấn, có khi cả bánh nhộng mới trong thùng.
Thời gian để đàn sang đủ có khi vài tháng, có khi lâu hơn, tuỳ đàn đông hay thưa và mùa hoa. Trong thời gian đó cả hai khối được giữ như một tổ, cùng chống kiến, cùng mái che. Khi đã thấy bánh nhộng và ong chúa sang thùng mới, người nuôi có thể tách tổ cũ ra; nếu không, cứ giữ cả hai như một tổ lớn cũng được.
Cái hay của cách này là đàn tự quyết định, không bị phá bánh nhộng, không có nguy cơ làm chết ong chúa. Cái dở là chậm, và có đàn không chịu sang, chỉ dùng thùng mới làm kho chứa mật. Với người nuôi vài tổ chưa quen tay, đây vẫn là cách được khuyên nhiều hơn.
Sau khi chuyển: theo dõi những tuần đầu
Ngày đầu, ong bay nhiều quanh cửa, có con lạc. Đó là bình thường. Điều cần nhìn là đến chiều, ong có tập trung vào cửa thùng mới, có ong canh cửa đứng ở miệng ống hay không. Có lính canh là dấu hiệu đàn đã coi đó là nhà.
Tuần đầu, quan sát xem ong có mang phấn về không. Ong thợ về với chân dính phấn vàng là đàn đang nuôi nhộng, ổn định. Nếu ong ra nhiều mà không thấy mang phấn, hoặc thấy ong bỏ đi thành dòng, có thể đàn mất chúa hoặc đang chuẩn bị bỏ tổ.
Không mở thùng trong vài tuần đầu, trừ khi có dấu hiệu rõ là có vấn đề như kiến tràn vào hay ruồi lạ bâu quanh. Mỗi lần mở là một lần phá lớp keo mà đàn đang trám vội. Đàn mới chuyển cần thời gian, có khi nhiều tháng mới thấy rõ sự phát triển trở lại.
Một dấu hiệu tốt nữa là ống cửa tổ. Đàn đã nhận nhà sẽ bắt đầu đắp keo quanh lỗ cửa, nối dài thành ống theo kiểu riêng của loài, giống hệt cửa ở tổ cũ. Thấy ống keo mới mọc dần lên từng ngày là có thể yên tâm phần nào. Ngược lại, nếu sau hai ba tuần cửa vẫn trơ gỗ, ong ra vào lèo tèo, nên nhờ người có kinh nghiệm nhìn giúp trước khi tự mở.
Những rủi ro cần biết trước
Ruồi đẻ trứng. Mùi mật và phấn từ bầu vỡ khi chuyển kéo ruồi tới rất nhanh; thùng có kẽ hở là chúng vào đẻ, ấu trùng phá đàn. Dọn sạch sẽ và bịt kín là cách phòng chính.
Kiến. Mật rơi quanh chỗ làm là đường dẫn kiến. Lau sạch, kiểm chân chống kiến ngay sau khi xong.
Mất ong chúa. Ong chúa ong dú đã đẻ bụng to, không bay được, dễ bị đè khi cắt bánh nhộng. Làm chậm, tránh bóp mạnh khối nhộng.
Đàn bỏ đi. Thùng có mùi lạ, đặt sai chỗ, quá nóng hoặc đàn quá yếu đều có thể khiến đàn bỏ nhà mới. Phần lớn nguyên nhân phòng được từ khâu chuẩn bị.
Ong cướp từ đàn khác. Vườn có vài tổ thì mùi mật từ bầu vỡ lan sang tổ bên cạnh rất nhanh. Đàn hàng xóm kéo sang cướp mật đúng lúc đàn mới chuyển đang rối, chưa kịp dựng lính canh. Thu nhỏ cửa thùng mới bằng một miếng keo hoặc gỗ khoét lỗ nhỏ trong vài ngày đầu giúp đàn dễ giữ.
Ong dú trong vách tường, cột nhà, hộp điện: khác gì ống tre
Ở Tây Ninh không hiếm cảnh ong dú tự làm tổ trong khe tường gạch, trong cột bê tông rỗng, trong hộp công tơ điện hay thân cây đổ. Những đàn này cũng hay được nhờ "chuyển giùm vào thùng". Khác với ống tre, ở đây không thể cưa đôi vỏ tổ; muốn lấy được bánh nhộng có khi phải đục tường, tháo hộp, nghĩa là vừa hỏng đồ vừa hại đàn.
Với những đàn như vậy, cách ghép thùng thường hợp lý hơn: đặt thùng sát miệng tổ, nối bằng một đoạn ống, bịt các lối ra khác để ong chỉ đi qua thùng. Nếu đàn sống trong hộp điện, đường dây hay chỗ người hay chạm tay vào, việc tháo dỡ phải có thợ điện và người có kinh nghiệm cùng làm. Đừng tự cắt điện, mở hộp, hay đục tường nhà người khác chỉ để lấy một tổ ong.
Cũng nên nhớ rằng đàn ong tự nhiên trong tường nhà ai là của nhà đó, và nhiều đàn hoang ngoài tự nhiên đang đóng góp cho vườn xung quanh. Chuyện có nên mang đàn tự nhiên về nuôi hay không được bàn kỹ ở chuyên mục cộng đồng và bảo tồn.
Một buổi chuyển đàn theo dòng thời gian
Để dễ hình dung, đây là trình tự một buổi chuyển đàn bằng cách mở tổ, từ hôm trước tới tuần sau:
- Hôm trước: đặt thùng mới đã phơi mùi cạnh tổ cũ, chuẩn bị chân đế, chén chống kiến; soạn dao, khay, ống tiêm, hũ, khăn khô, băng keo giấy để bịt kẽ.
- Sáng sớm: xem trời; nếu mây kéo đen hay đã mưa đêm qua thì hoãn. Ăn sáng, mặc áo dài tay, buộc tóc.
- Khi nắng lên, ong đã đi làm đông: dời tổ cũ, đặt thùng mới vào chỗ cũ, mở tổ, chuyển bánh nhộng và vài bầu thức ăn.
- Trước trưa: đậy thùng, bịt kẽ, dọn sạch mật rơi, đặt tổ cũ đã mở sát cửa thùng mới.
- Chiều tối: nhìn xem ong đã gom về cửa mới chưa; mang tổ cũ ra xa, kiểm lại chén chống kiến.
- Tuần sau: chỉ quan sát cửa tổ mỗi sáng, không mở nắp; ghi vào sổ ngày chuyển và những gì thấy được.
Ghi lại cả những gì làm chưa khéo. Lần chuyển sau, hoặc khi người khác trong hội hỏi, những dòng ghi này có giá trị hơn mọi lời khuyên chung.
Câu hỏi thường gặp
Chuyển đàn ong dú vào buổi tối có tốt hơn không?
Với cách mở tổ, buổi sáng khô thường được chọn vì đủ sáng để nhìn bánh nhộng và ong có cả ngày định hướng nhà mới. Buổi tối chỉ hợp khi cần dời cả tổ nguyên vẹn sang chỗ khác.
Không tìm thấy ong chúa khi chuyển đàn thì sao?
Cứ chuyển nguyên khối bánh nhộng, vì ong chúa thường nằm trong đó. Nếu thật sự mất chúa, đàn có thể nuôi chúa mới từ ô nhộng có sẵn, nhưng cần thời gian và đàn dễ yếu đi.
Bao lâu thì biết đàn ong dú đã nhận thùng mới?
Thường vài ngày đầu đã thấy ong canh cửa và ong mang phấn về. Nhưng để biết chắc đàn ổn định, nhiều người chờ vài tuần tới vài tháng, theo dõi ong ra vào đều và không có dấu hiệu bỏ tổ.
Ghép thùng mà ong không chịu sang thì làm sao?
Không ép. Có đàn chỉ dùng thùng ghép làm kho mật. Có thể chờ thêm một mùa hoa, hoặc giữ cả hai như một tổ lớn. Ép bằng cách mở tổ cũ khi đàn chưa sẵn sàng dễ mất đàn.
Tổ cũ sau khi chuyển xong nên làm gì?
Đặt gần cửa thùng mới vài giờ để ong còn bám bò sang, rồi mang ra xa. Phần sáp, keo còn lại có thể giữ để quét vào thùng khác. Đừng để tổ cũ còn mật ở gần vì kéo kiến và ong cướp.
Người mới có nên tự chuyển đàn ong dú không?
Nên đi cùng người có kinh nghiệm lần đầu, hoặc chọn cách ghép thùng an toàn hơn. Lần chuyển đầu tiên tự làm một mình là lúc người mới hay mất đàn nhất.