Một góc vườn ong dú trên sân thượng nhà phố làm được nếu giải quyết ba chuyện: chống nóng, vì sàn bê tông và mái tôn xung quanh hắt nhiệt rất mạnh; chống gió, vì trên cao gió giật mạnh hơn dưới đất; và tạo nguồn hoa nối mùa bằng chậu cây, vì quanh nhà phố ít vườn. Tổ đặt trên chân đế riêng, dưới mái che rộng, bao quanh là vài chậu cây lớn làm bóng mát và hàng rào gió, cửa tổ quay ra khoảng trời chứ không quay sang cửa sổ nhà bên.
Ở các phường trung tâm Tây Ninh, quanh các khu dân cư gần khu công nghiệp, nhiều nhà không có sân đất, sân thượng là mảnh "vườn" duy nhất. Người yêu ong ở đó vẫn có thể nuôi một hai tổ ong dú, vừa làm cảnh vừa cho bầy ong thụ phấn cho chậu ớt, giàn bầu trên sân. Bài này tập trung vào cách bố trí góc vườn trên cao sao cho đàn sống qua mùa khô và mùa mưa.
Trước khi bắt đầu: sân thượng nhà mình có hợp không
Không phải sân thượng nào cũng hợp. Điều đầu tiên cần nhìn là xung quanh, trong tầm vài trăm mét, có cây xanh không: hàng cây ven đường, vườn sau nhà ai đó, công viên nhỏ, bờ sông, khu đất trống có cỏ dại. Ong dú bay không xa; nếu xung quanh toàn mái tôn và bê tông thì chậu cây trên sân thượng một mình khó nuôi nổi đàn, nhất là mùa khô.
Điều thứ hai là nắng. Sân thượng trống trải hướng tây, không có bóng của nhà cao hơn bên cạnh, mùa khô sẽ rất nóng từ trưa tới chiều. Không phải không làm được, nhưng phải đầu tư mái che và cây chắn nhiều hơn. Sân thượng có một góc được bóng nhà bên che buổi chiều là lợi thế lớn.
Điều thứ ba là hàng xóm. Nhà phố san sát, cửa sổ nhà bên có khi cách sân thượng chỉ vài mét. Ong dú không đốt, nhưng bay vào nhà người khác theo ánh đèn hoặc bò lên cửa kính là chuyện có thể gây phiền. Nói chuyện trước với hàng xóm, chọn hướng cửa tổ quay ra khoảng trống, là việc nên làm trước khi mua tổ.
Chống nóng: sàn, mái và không khí quanh tổ
Sàn bê tông sân thượng hấp nắng cả ngày, đến chiều toả nhiệt ngược lên. Tổ đặt trên chân đế thấp sát sàn sẽ nhận hơi nóng đó từ dưới lên. Vì thế chân đế trên sân thượng nên cao hơn so với ở vườn đất, và nên phủ một phần sàn quanh chân đế bằng thảm cỏ nhân tạo, tấm gỗ, lớp sỏi hoặc chậu cây để giảm bức xạ.
Mái che phải rộng hơn thùng nhiều về mọi phía, nhất là phía tây, kê cao khỏi nắp để gió lùa. Nếu sân thượng có giàn lưới che nắng, đặt tổ dưới giàn và thêm một mái nhỏ cứng chống mưa ngay trên thùng. Tránh đặt tổ sát tường hướng tây hay sát bồn nước inox phản nắng.
Một góc có cây lớn trồng chậu như khế, ổi, chanh, mai, hoặc giàn bầu bí, giàn thiên lý quanh tổ sẽ tạo ra một vùng không khí mát hơn hẳn. Lá cây thoát hơi nước làm dịu nhiệt, chậu đất ẩm cũng giữ mát. Nhiều người nuôi ong trên sân thượng nói rằng chính khu vườn chậu quanh tổ, chứ không phải cái mái, mới là thứ giúp đàn qua được tháng ba, tháng tư.
Một cách kiểm đơn giản là đặt nhiệt kế nhỏ cạnh thùng, trong bóng mái che, đọc vào khoảng đầu giờ chiều những ngày nắng nhất. So với nhiệt kế đặt ở góc sân thượng trống, anh chị sẽ thấy mái và cây đang giúp được bao nhiêu, chỗ nào cần thêm che chắn. Con số đó của riêng sân thượng nhà mình, đáng tin hơn mọi lời khuyên chung.
Chọn tổ cho sân thượng: đàn khoẻ, thùng dày
Sân thượng là môi trường khó hơn vườn đất, nên đàn đưa lên đó cần khoẻ, đông ong, đã ổn định trong thùng ít nhất một thời gian. Một đàn yếu vừa tách hay vừa chuyển thùng đưa thẳng lên sân thượng mùa khô dễ không trụ nổi. Khi nhận tổ, hỏi người giao tổ đàn đã ở thùng đó bao lâu, và nói rõ sẽ đặt trên sân thượng để họ tư vấn.
Thùng cho sân thượng nên có ván dày hơn bình thường, nắp hai lớp có khe gió, màu ngoài sáng. Thùng mỏng, sơn màu sẫm dưới nắng sân thượng nóng lên rất nhanh. Nếu có thể, chọn thời điểm đưa tổ lên vào đầu mùa mưa, khi nắng dịu hơn và cây trong chậu đang xanh tốt, để đàn có vài tháng quen chỗ trước khi vào mùa khô.
Đưa tổ lên sân thượng nhà phố thường phải đi qua cầu thang hẹp. Đóng kín cửa tổ từ tối hôm trước khi ong đã về hết, bê thùng thật thăng bằng, đặt ngay lên chân đế đã chuẩn bị sẵn, mở cửa tổ vào sáng hôm sau. Vài ngày đầu ong sẽ bay lượn định hướng quanh sân thượng nhiều hơn bình thường; đừng đổi vị trí tổ trong thời gian đó, cũng đừng thay đổi chậu cây lớn quanh tổ, để đàn nhớ được cảnh vật mới.
Chống gió và giữ tổ vững trên cao
Gió trên sân thượng mạnh và giật hơn dưới đất, nhất là trong những trận giông đầu mùa mưa. Những việc nên làm:
- Chân đế nặng hoặc được cố định: khung sắt có đế rộng, bắt vít xuống bệ gạch, hoặc buộc chặt vào lan can, móc tường.
- Buộc thùng vào mâm bằng đai thép mỏng hoặc dây kẽm bọc nhựa, không dùng dây nilon.
- Mái che bắt chắc, không chỉ đặt chồng lên. Mái bay khi giông có thể gây nguy hiểm cho người dưới đường.
- Đặt tổ ở góc khuất gió, sau bức tường thấp, sau hàng chậu cây cao.
- Không đặt sát mép lan can: vừa gió mạnh, vừa nguy hiểm khi thao tác, vừa có nguy cơ rơi xuống đường.
- Kiểm sau mỗi trận giông: mái có lệch, thùng có xô, nước có vào không.
Trên cao, an toàn của người đi đường bên dưới cũng là trách nhiệm của chủ nhà. Mọi thứ đặt trên sân thượng, từ chậu cây tới thùng ong, đều phải được cố định trước mùa giông.
Cây trồng chậu cho góc ong trên sân thượng
Bảng dưới gợi ý những cây hợp trồng chậu, chịu được nắng sân thượng, ra hoa ong dú hay ghé. Phối nhiều loại để lúc nào cũng có vài thứ đang nở:
| Cây | Vai trò | Ghi chú khi trồng chậu |
|---|---|---|
| Hoa mười giờ | Phấn và mật gần như quanh năm | Chịu nắng hạn giỏi, chậu nông là đủ |
| Húng quế, tía tô, kinh giới | Mật, hoa nở lâu | Để vài gốc không ngắt ngọn cho trổ bông |
| Ớt, cà | Hoa nhỏ, ong ghé lấy phấn | Vừa ăn vừa có hoa |
| Giàn bầu, mướp, khổ qua | Phấn, mật; tạo bóng mát cho tổ | Thùng xốp hoặc chậu sâu, giàn chắc chống gió |
| Chanh, khế, ổi trồng chậu | Hoa theo đợt, bóng mát, chắn gió | Chậu lớn, cần cân nhắc tải trọng sàn |
| Cúc dại, sao nhái | Hoa nối mùa, dễ gieo lại | Gieo nhiều đợt cách nhau vài tuần |
Chậu cây lớn chứa nhiều đất ướt khá nặng. Đặt chậu lớn gần cột, dầm hoặc mép tường chịu lực, và hỏi thợ xây nếu sân thượng chưa được thiết kế để làm vườn.
Tưới cây mà không tạt vào tổ
Sân thượng cần tưới nhiều, nhất là mùa khô, và đó là chỗ dễ làm hại đàn ong. Vòi phun mạnh tạt vào thùng, nước bắn vào cửa tổ, nước đọng dưới mâm làm đáy thùng ẩm mục. Hệ thống phun sương tự động cho cây cũng có thể phủ ẩm lên tổ mỗi ngày.
Cách làm là tưới gốc thay vì tưới phun từ trên xuống, dùng bình tưới vòi dài hoặc ống nhỏ giọt cho chậu gần tổ. Nếu dùng béc phun, quay hướng phun tránh khu tổ, hoặc đặt tổ ở góc không có chậu cần phun. Tưới vào sáng sớm hoặc chiều muộn, tránh tưới lúc ong đang ra vào đông ngay trước cửa.
Một chậu đá có nước hoặc một khay rêu ẩm đặt cách tổ vài bước sẽ cho ong chỗ lấy nước trong những ngày nắng gắt. Trên sân thượng, ong thường không có vũng nước tự nhiên nào gần; thiếu nước sạch, ong có thể tìm tới máng nước điều hoà, chậu nước rửa có xà phòng của nhà bên.
Đường bay và chuyện hàng xóm
Ong dú bay ra khỏi tổ, lên cao một chút rồi đi về hướng có hoa. Trên sân thượng, đường bay đó có thể đi ngang cửa sổ, ban công nhà bên. Xoay cửa tổ ra phía khoảng trời trống hoặc phía con đường, đặt một hàng chậu cây cao giữa tổ và nhà bên, sẽ đẩy đường bay lên cao, tránh lướt qua cửa sổ người khác.
Buổi tối, ong dú có thể bị ánh đèn nhà bên thu hút nếu cửa tổ quay về phía đó. Hướng cửa tổ hợp lý và không chiếu đèn sân thượng vào tổ là đủ hạn chế. Nếu hàng xóm lo ngại, mời họ sang xem tổ một lần, giải thích ong dú không đốt; nhiều người sau khi xem đã thấy thích thú thay vì lo.
Ngược lại, chuyện thuốc muỗi, thuốc côn trùng từ nhà bên cũng có thể bay sang sân thượng nhà mình. Nhờ hàng xóm báo khi phun thuốc diệt muỗi, xịt côn trùng ngoài ban công, để kịp che tổ. Ở khu phố, những đợt phun diệt muỗi chung của địa phương cũng là lúc cần để ý. Khi biết lịch phun, đóng cửa tổ từ tối hôm trước, che tổ bằng tấm vải sáng màu, và chỉ mở lại khi mùi thuốc đã tan hẳn.
Một năm của góc ong trên sân thượng
Lịch việc theo mùa giúp không bỏ sót, nhất là với người bận rộn ở nhà phố:
- Đầu mùa mưa: gieo hoa, trồng giàn bầu bí mới, kiểm mái và dây buộc trước mùa giông, thông lỗ thoát nước sàn.
- Giữa mùa mưa: kiểm đáy thùng sau mưa dài, cắt dây leo mọc lấn tới tổ, để ý muỗi trong đĩa lót chậu.
- Cuối mùa mưa: gieo bù hoa ngắn ngày ở chậu gần tổ để nối nguồn hoa sang mùa khô.
- Đầu mùa khô: kéo thêm lưới che nắng phía tây, đặt chậu nước cho ong, tăng lượng tưới chậu.
- Đỉnh nắng: tưới sàn quanh khu tổ vào chiều muộn (không tưới lên tổ), châm nước chậu cho ong hằng ngày, hạn chế mở tổ.
Ghi những ngày nóng nhất, những tuần ong thưa vào sổ. Sau một năm, anh chị biết sân thượng nhà mình khắc nghiệt nhất vào tháng nào để chuẩn bị sớm hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi ong dú trên sân thượng có đủ hoa không?
Tuỳ xung quanh. Nếu trong tầm vài trăm mét có cây xanh, vườn, hàng cây, và sân thượng có thêm chậu hoa, đàn thường sống được. Nếu xung quanh toàn mái tôn, bê tông, mùa khô đàn dễ thiếu ăn; nên cân nhắc trước khi nuôi.
Sân thượng nắng gắt thì làm sao để tổ ong dú không bị nóng?
Đặt tổ dưới mái che rộng kê cao có khe gió, chân đế cao khỏi sàn bê tông, phủ sàn quanh chân bằng gỗ, sỏi hoặc chậu cây, và trồng cây lớn, giàn leo quanh tổ để tạo bóng. Tránh đặt sát tường hướng tây.
Ong dú trên sân thượng có bay vào nhà hàng xóm không?
Có thể nếu cửa tổ quay về phía nhà bên hoặc ban đêm nhà bên sáng đèn. Xoay cửa tổ ra khoảng trống, đặt hàng chậu cây cao làm bình phong, nói chuyện trước với hàng xóm là cách hạn chế.
Có cần xin phép khi nuôi ong dú trên sân thượng nhà phố không?
Nuôi vài tổ làm cảnh trong nhà mình thường không có thủ tục riêng, nhưng nên kiểm quy định của khu chung cư, khu dân cư nếu có, và nói chuyện với hàng xóm. Nếu sau này bán mật thì sẽ liên quan quy định an toàn thực phẩm.
Sân thượng lát gạch không chôn trụ được thì đặt tổ thế nào?
Dùng khung sắt có đế rộng hoặc trụ hàn vào đế sắt nặng, bắt vít xuống bệ hoặc buộc vào lan can. Mỗi chân khung đặt trong chén nước hoặc chén dầu chống kiến, và buộc thùng chắc vào mâm.
Mấy tổ ong dú là vừa cho một sân thượng?
Một tổ là đủ để bắt đầu và theo dõi một năm xem nguồn hoa quanh nhà nuôi được tới đâu. Sau đó mới tính thêm tổ thứ hai. Nhiều tổ trên một sân thượng nhỏ dễ thiếu hoa và gây phiền cho hàng xóm.