OngDuTayNinh.comOng Dú Tây Ninh
Keo ong, phấn ong và sản phẩm từ tổ

Keo ong dú trong dân gian: dùng thế nào và nghiên cứu mới tới mức nào

Người nuôi ong dú quen ngâm keo, bôi keo, ngậm keo theo kinh nghiệm truyền miệng. Bài phân biệt điều dân gian kể, điều nghiên cứu đã thấy và khoảng trống còn rất lớn.

Small amber glass bottle of dark propolis tincture beside raw chunks of stingless bee resin on a wooden table in a rural Vietnamese kitchen, window light, no people

Trong dân gian, keo ong (kể cả keo ong dú) thường được ngâm rượu hoặc cồn để bôi lên vết xước, vết loét nhỏ trong miệng, hoặc ngậm, pha vài giọt vào nước khi đau họng. Về phía khoa học, các nghiên cứu đến nay chủ yếu cho thấy chiết xuất keo ong không ngòi có hoạt tính kháng khuẩn, chống oxy hoá khi thử trong phòng thí nghiệm và trên động vật; nghiên cứu trên người còn ít, nhỏ, chưa đủ để coi keo ong là thuốc chữa bệnh.

Khoảng cách giữa hai điều này rất lớn, và chính khoảng cách đó là chỗ quảng cáo hay lợi dụng. Bài này kể lại cách người nuôi ong dú quen dùng keo, giải thích nghiên cứu “trong ống nghiệm” nghĩa là gì, và đưa ra vài nguyên tắc để anh chị dùng hay không dùng keo ong một cách tỉnh táo. Bài không đưa liều lượng và không thay lời khuyên của bác sĩ.

Keo ong trong tủ thuốc của người nuôi ong

Ở nhiều vùng nuôi ong trên thế giới, keo ong là thứ người ta dùng từ lâu trước khi có tên khoa học. Người nuôi ong mật ở châu Âu quen ngâm propolis vào rượu; người nuôi ong không ngòi ở Nam Mỹ, châu Phi, Đông Nam Á cũng có những cách dùng tương tự với keo của đàn mình. Ở Việt Nam, người nuôi ong dú truyền nhau vài cách quen: ngâm keo vào rượu trắng một thời gian rồi chắt lấy nước màu nâu sẫm, bôi lên vết trầy, vết côn trùng cắn; nhỏ vài giọt vào nước ấm để súc miệng; hoặc ngậm một mẩu keo nhỏ.

Những cách này có điểm chung là dùng tại chỗ, dùng lượng nhỏ, và dựa trên kinh nghiệm truyền miệng. Người dùng kể lại cảm giác dễ chịu, vết thương khô nhanh, miệng đỡ rát. Đó là những quan sát có giá trị như một câu chuyện, nhưng chưa phải bằng chứng: vết xước nhỏ vốn tự lành, đau họng thường tự khỏi sau vài ngày, và người dùng không có nhóm so sánh để biết nếu không bôi gì thì sẽ ra sao.

Ghi nhận điều này không phải để coi thường kinh nghiệm dân gian. Nhiều dược liệu ngày nay bắt đầu từ chính những quan sát như vậy. Chỉ là từ “người ta dùng” đến “đã chứng minh có tác dụng” là một chặng đường dài, cần nhiều nghiên cứu kỹ lưỡng.

Nghiên cứu về keo ong không ngòi đang ở đâu

Keo của ong không ngòi đã được các nhóm nghiên cứu ở Brazil, Mexico, Malaysia, Indonesia, Thái Lan, Úc và cả Việt Nam phân tích trong khoảng hai thập kỷ gần đây. Phần lớn công trình làm hai việc: xác định trong keo có những nhóm chất gì, và thử chiết xuất keo trên vi khuẩn, nấm, tế bào nuôi cấy hoặc động vật thí nghiệm.

Kết quả lặp lại khá nhiều là chiết xuất keo có hoạt tính kháng một số vi khuẩn, chống oxy hoá trong ống nghiệm, và có những nhóm chất có nguồn gốc từ nhựa cây như phenolic, flavonoid, terpene. Nhưng thành phần thay đổi rất mạnh theo loài ong, theo vùng và theo cây mà đàn lấy nhựa. Keo của một loài ong ở rừng Malaysia và keo của đàn ong dú trong vườn xoài Tây Ninh có thể khác nhau hẳn; kết quả của mẫu này không tự động đúng cho mẫu kia.

Nghiên cứu trên người, loại thử nghiệm có nhóm đối chứng, đủ lớn để kết luận về tác dụng và độ an toàn, thì còn rất ít với keo ong không ngòi. Một số thử nghiệm nhỏ về chăm sóc răng miệng, vết thương ngoài da có kết quả đáng chú ý, nhưng chưa đủ để đưa ra khuyến cáo chung. Đó là lý do anh chị sẽ không thấy hướng dẫn điều trị chính thức nào dùng keo ong dú.

“Trong phòng thí nghiệm” khác “trên người” ở chỗ nào

Liều trong ống nghiệm không giống liều trong cơ thể. Nhỏ chiết xuất keo đậm đặc thẳng lên đĩa vi khuẩn thì thấy vi khuẩn chết. Nhưng khi ăn hay bôi, lượng chất thật sự tới được chỗ cần tác dụng nhỏ hơn rất nhiều, có khi bị phân huỷ hoặc không hấp thu.

Tế bào nuôi cấy không có hệ miễn dịch, gan, thận. Một chất diệt tế bào ung thư trên đĩa nuôi cấy có thể cũng diệt tế bào lành, hoặc độc ở liều cần thiết. Hàng nghìn chất đã qua được bước này rồi dừng lại ở bước thử trên người.

Động vật thí nghiệm khác người. Chuột, thỏ phản ứng khác người về chuyển hoá, dị ứng. Kết quả trên chuột là gợi ý để nghiên cứu tiếp, chưa phải lời hứa cho người.

Mẫu nghiên cứu khác mẫu anh chị đang cầm. Một bài báo dùng keo đã chiết, chuẩn hoá nồng độ. Lọ keo ngâm rượu ở nhà không biết nồng độ, không biết đã chiết được gì. Hai thứ cùng tên nhưng không cùng chất.

Một nghiên cứu chưa phải là kết luận. Khoa học cần nhiều nhóm độc lập làm lại và cho kết quả tương tự, cần tổng hợp nhiều nghiên cứu, cần thử nghiệm có đối chứng đủ lớn. Một bài báo đơn lẻ, dù đăng ở đâu, chỉ là một mảnh ghép. Khi nghe “có nghiên cứu cho thấy”, hãy hỏi thêm: bao nhiêu nghiên cứu, làm trên ai, có ai làm lại chưa.

Kết quả “có hoạt tính” khác với “có ích cho sức khoẻ”. Nhiều thứ quen thuộc trong bếp như tỏi, quế, chanh cũng có hoạt tính kháng khuẩn trong ống nghiệm. Điều đó không biến chúng thành thuốc điều trị nhiễm trùng. Keo ong cũng vậy: hoạt tính trong phòng thí nghiệm là lý do để nghiên cứu tiếp, không phải lý do để thay thuốc.

Những cách dùng phổ biến và điều cần biết đi kèm

Ngâm keo vào rượu là cách phổ biến nhất vì nhựa cây tan tốt trong cồn hơn trong nước. Dịch ngâm có màu nâu sẫm, mùi nhựa hắc, vị đắng, dính răng. Điều cần biết là dịch này chứa cồn, nên không phù hợp cho trẻ nhỏ, người kiêng rượu, người đang dùng một số thuốc. Bôi lên vết thương hở lớn hay vết bỏng cũng không phải ý hay: vết thương lớn cần được xử lý y tế, và cồn làm xót.

Ngậm keo thô là cách thứ hai. Keo dính răng, có thể lẫn mảnh sáp, bụi, xác côn trùng nhỏ từ tổ. Người có răng giả, răng đang chỉnh nha nên tránh. Người có cơ địa dị ứng có thể bị rát, sưng môi, nổi mẩn quanh miệng sau khi ngậm.

Pha vài giọt dịch keo vào nước súc miệng là cách nhẹ hơn. Dù vậy, đau họng kéo dài, sốt, nuốt khó hay loét miệng không lành sau hai tuần là những dấu hiệu cần đi khám chứ không phải tăng lượng keo. Keo ong, nếu dùng, chỉ nên ở vai trò hỗ trợ chăm sóc thường ngày, không phải thứ thay cho thăm khám.

Ai không nên tự dùng

Người từng dị ứng với sản phẩm từ ong, với phấn hoa, với nhựa cây hoặc mỹ phẩm có thành phần nhựa thơm là nhóm cần cẩn thận nhất. Dị ứng do tiếp xúc keo ong là chuyện được ghi nhận khá nhiều ở chính người nuôi ong, biểu hiện là ngứa, đỏ, bong da ở tay hoặc quanh miệng. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú, trẻ nhỏ, người đang dùng thuốc chống đông, thuốc điều trị bệnh mạn tính nên hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ dạng keo ong nào để uống. Bài riêng về nhóm cần thận trọng trong chuyên mục này đi kỹ hơn từng trường hợp và các dấu hiệu phải dừng ngay.

Người đang điều trị bệnh nặng tuyệt đối không nên bỏ hay giảm thuốc vì tin vào keo ong. Đây là điểm nguy hiểm nhất của những lời kể “dùng keo ong khỏi bệnh”: không phải keo ong độc, mà là việc trì hoãn điều trị có thể gây hại lớn.

Một cách nhìn cân bằng cho người nuôi ong dú

Với người nuôi vài tổ ở Tây Ninh, keo ong trước hết là thứ giữ cho đàn sống khoẻ: bịt khe, chống kiến, giữ tổ khô ráo. Lấy keo để dùng chỉ nên là phần thừa, lượng nhỏ, không đánh đổi sức đàn. Nếu muốn thử theo cách dân gian, hãy dùng ngoài da, lượng ít, thử trước trên một vùng da nhỏ, và dừng ngay khi thấy ngứa đỏ.

Khi ai đó kể rằng keo ong dú chữa được bệnh này bệnh kia, câu hỏi nên đặt ra là: nghiên cứu nào, làm trên người hay trên chuột, keo của loài ong nào, vùng nào. Một câu trả lời mơ hồ kiểu “khoa học đã chứng minh” mà không chỉ ra được gì cụ thể thường là dấu hiệu nên dè dặt.

Sự thú vị của keo ong dú không cần được thổi phồng. Một thứ vật liệu do những con ong nhỏ xíu gom từ vết nhựa của cây xoài, cây điều, cây dầu, trộn với sáp của chính mình để xây nhà, giữ nhà, tự nó đã đủ đáng để tìm hiểu và trân trọng.

Keo ong trong kem đánh răng, mỹ phẩm: dạng dùng phổ biến nhất hiện nay

Ngoài cách dùng dân gian, phần lớn người dân hiện nay tiếp xúc với keo ong qua sản phẩm công nghiệp: kem đánh răng, nước súc miệng, son dưỡng môi, kem bôi da, viên ngậm. Phần lớn keo trong các sản phẩm này là propolis của ong mật, vì ong mật cho sản lượng lớn và nguồn cung ổn định; keo ong không ngòi mới xuất hiện trong một số dòng sản phẩm ở những nước nuôi nhiều như Malaysia, Indonesia, Brazil.

Khi keo ong đi vào một sản phẩm thương mại, nó thường đã được chiết, lọc và pha ở nồng độ nhất định cùng nhiều thành phần khác. Sản phẩm đó phải tuân theo quy định về mỹ phẩm hoặc thực phẩm của nước sản xuất và nước bán. Điều này không biến keo ong thành thuốc, nhưng giúp người dùng biết mình đang dùng gì, bao nhiêu, của ai.

Với người tò mò về keo ong dú, đây là một điểm đáng nhớ: những gì anh chị đọc được về propolis trên bao bì kem đánh răng hay trên các trang sức khoẻ chủ yếu nói về keo ong mật. Keo ong dú là họ hàng gần về nguồn gốc nhựa cây, nhưng có thêm sáp, có cách xây tổ khác, và chưa có nhiều dữ liệu riêng như vậy. Mượn kết luận của loại này áp sang loại kia là bước nhảy mà khoa học chưa làm.

Người có tiền sử dị ứng với keo ong nên đọc kỹ bảng thành phần của mỹ phẩm và sản phẩm chăm sóc răng miệng, tìm chữ propolis hoặc “keo ong”. Viêm da quanh miệng sau khi đổi kem đánh răng là chuyện bác sĩ da liễu gặp không ít, và thủ phạm đôi khi chính là thành phần nghe rất lành này.

Câu hỏi thường gặp

Keo ong dú có chữa được viêm họng, viêm lợi không?

Chưa có bằng chứng đủ mạnh để nói vậy. Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy chiết xuất keo có hoạt tính kháng một số vi khuẩn, nhưng thử nghiệm trên người còn ít. Viêm họng, viêm lợi kéo dài cần đi khám, keo ong không thay được điều trị.

Ngâm keo ong dú với rượu bao lâu thì dùng được?

Bài này không hướng dẫn liều hay cách pha chế để uống. Dịch ngâm có cồn, nồng độ không xác định, không phù hợp với trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người kiêng rượu. Nếu muốn dùng ngoài da, hãy thử trên vùng da nhỏ trước.

Keo ong không ngòi có tốt hơn keo ong mật không?

Không thể so chung như vậy. Thành phần keo phụ thuộc loài ong, vùng và cây mà đàn lấy nhựa. Một số nghiên cứu thấy keo ong không ngòi có hoạt tính đáng chú ý, nhưng không đủ để kết luận loại nào tốt hơn cho người.

Vì sao nhiều nơi quảng cáo keo ong là kháng sinh tự nhiên?

Vì có nghiên cứu trong ống nghiệm thấy keo ức chế vi khuẩn. Nhưng kháng sinh là thuốc đã được thử trên người với liều rõ ràng. Gọi keo ong là kháng sinh tự nhiên là đơn giản hoá quá mức và dễ khiến người bệnh bỏ điều trị.

Bôi keo ong dú lên da có thể bị dị ứng không?

Có thể. Dị ứng do tiếp xúc keo ong được ghi nhận ở cả người nuôi ong. Dấu hiệu là ngứa, đỏ, nổi mụn nước, bong da. Thấy những dấu hiệu này thì rửa sạch, ngừng dùng và đi khám nếu không đỡ.

Trẻ em dùng keo ong được không?

Không nên tự cho trẻ dùng, nhất là dạng ngâm rượu và với trẻ dưới một tuổi. Trẻ có làn da, hệ hô hấp nhạy hơn và dễ dị ứng. Muốn dùng bất kỳ sản phẩm từ ong nào cho trẻ, hãy hỏi bác sĩ nhi trước.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68