OngDuTayNinh.comOng Dú Tây Ninh
Keo ong, phấn ong và sản phẩm từ tổ

Keo ong dú là gì: ong làm keo từ đâu và dùng để làm gì trong tổ

Keo ong dú là hỗn hợp nhựa cây ong thợ gom về trộn với sáp tự tiết, dùng xây bầu mật, bịt khe, làm cửa tổ và giữ đàn khỏi kiến. Bài giải thích từ gốc tới cách đọc.

Extreme close-up of a dark resin entrance tube on a wooden stingless bee hive in a Tay Ninh garden, tiny bees carrying shiny resin on their hind legs, soft morning light

Keo ong dú là hỗn hợp do chính ong thợ làm ra: chúng gom nhựa từ cây về tổ rồi trộn với một lượng sáp nhỏ tiết ra từ cơ thể, tạo thành thứ vật liệu dẻo, dính, màu từ nâu vàng tới đen. Ong dùng keo này để xây gần như mọi thứ trong tổ: vách bầu mật, bầu phấn, lớp bao quanh khu nhộng, ống cửa tổ, và để bịt mọi khe hở cho đàn được kín, khô, ít kẻ lạ lọt vào.

Người nuôi ở Tây Ninh hay gọi chung là “keo” hoặc “sáp keo”, còn sách vở dùng mấy chữ khác nhau cho từng loại. Bài này giúp anh chị phân biệt các tên gọi đó, biết ong lấy nhựa từ những cây nào quanh vườn, keo làm những việc gì trong tổ, và vì sao nhìn vào keo người nuôi đọc được khá nhiều về sức khoẻ của đàn. Phần công dụng của keo với người được để riêng ở một bài khác, viết thận trọng hơn.

Một chữ “keo”, ba thứ khác nhau trong tổ

Nhựa cây thô. Đây là thứ ong thợ cạo từ chồi non, vết nứt vỏ cây, chỗ cành gãy rồi nhét vào giỏ ở chân sau mang về, trông như hạt cườm nhỏ bóng loáng. Nhựa thô thường được ong đắp thành từng cục ở góc thùng, gần cửa tổ, như một kho chứa để dùng dần. Anh chị mở thùng gặp những cục dính tay, màu vàng nhạt hoặc đỏ hổ phách, đó thường là nhựa chưa trộn.

Cerumen — sáp keo xây dựng. Khi nhựa được ong nhai và trộn với sáp tiết ra từ các tuyến ở lưng bụng, nó thành vật liệu mềm, nặn được. Tài liệu nước ngoài gọi là cerumen. Mọi ô nhộng, mọi bầu mật, bầu phấn của ong dú đều làm bằng thứ này chứ không phải sáp trắng tinh như tổ ong mật. Vì có nhựa, cerumen sẫm màu, hơi dính và có mùi nhựa cây rất rõ.

Lớp bịt cứng bên ngoài. Ở ranh giới giữa đàn và vách hốc cây, ống tre hay thùng gỗ, ong đắp một lớp cứng hơn, nhiều nhựa hơn, đôi khi lẫn cả đất, mảnh vụn thực vật. Sách gọi là batumen; với vài loài trộn nhiều đất, sản phẩm thu được bị gọi là geopropolis. Lớp này giống bức tường thành, giữ cho khoang tổ kín gió, kín nước.

Còn chữ “propolis” thì sao? Propolis là tên quen của keo ong mật. Khi nói về ong dú, người bán hay dùng lại chữ này cho dễ hiểu, nhưng anh chị nên nhớ thứ lấy ra từ tổ ong dú thường là pha trộn giữa nhựa thô, cerumen và lớp bịt, tỉ lệ mỗi tổ mỗi khác.

Ong dú lấy nhựa ở đâu trong vườn Tây Ninh

Ong dú không tự làm ra nhựa, chúng đi gom. Nguồn nhựa là bất cứ chỗ nào cây tiết ra chất dính để tự băng vết thương hay bảo vệ chồi non. Trong vườn nhà ở Trảng Bàng, Gò Dầu, người nuôi hay thấy ong bâu ở vết chém trên thân xoài, ở chỗ cành điều mới tỉa, quanh đọt non của một số cây ăn trái, và ở những cây dầu, cây sao còn sót lại ven đường làng. Cây dầu cho thứ nhựa đặc, thơm hắc mà người xưa dùng trét ghe, ong dú cũng rất chuộng.

Vườn cao su là trường hợp đáng nói riêng. Mủ cao su là chất lỏng trắng, không phải loại nhựa ong cần, nhưng trong vườn cao su vẫn có cây bụi, cây dại ven lô và vết thương trên cành cho nhựa. Vì vậy đàn đặt gần vườn cao su vẫn có keo, chỉ là ong phải đi tìm rộng hơn.

Một mẹo quan sát đơn giản: ngồi cạnh cửa tổ vào giữa buổi sáng, nhìn chân sau của những con ong bay về. Giỏ chân vàng tươi, cam, trắng ngà thường là phấn hoa; còn cục bóng loáng như giọt nhựa, màu đỏ nâu hoặc vàng trong, là nhựa cây. Đàn mang nhựa về nhiều là đàn đang xây, đang sửa tổ, hoặc đang cần bịt chỗ hở.

Không phải lúc nào ong cũng tìm được nhựa sạch. Có đàn bâu vào sơn chưa khô, keo dán gỗ, nhựa đường chảy mềm dưới nắng. Đó là lý do khi tự đóng thùng hay sơn sửa quanh chỗ đặt tổ, anh chị nên làm xa đàn và để vật liệu khô hẳn.

Keo làm những việc gì bên trong tổ

Nếu mở một thùng ong dú khoẻ, gần như mọi thứ anh chị thấy đều có keo tham gia. Những việc chính:

  • Xây kho chứa. Bầu mật và bầu phấn là những túi tròn hoặc bầu dục bằng cerumen, chồng lên nhau thành chùm. Vách mỏng, mềm, ấn nhẹ là lõm, nên lấy mật bằng cách chọc vào từng bầu chứ không quay ly tâm như ong mật.
  • Làm ô nuôi nhộng. Ong chúa đẻ trứng vào ô đã chứa sẵn thức ăn, rồi ô được ong thợ bịt lại. Các ô này xếp thành bánh xoắn hoặc thành chùm tuỳ loài, đều làm từ cerumen.
  • Bao quanh khu nhộng. Nhiều loài đắp vài lớp màng keo mỏng bọc khu nuôi nhộng, giữ ấm và ổn định độ ẩm cho ong non.
  • Dựng ống cửa tổ. Cửa tổ ong dú thường là một ống hoặc phễu keo nhô ra, có loài làm mềm và dính, có loài làm cứng và thô. Ban đêm một số đàn thu hẹp hoặc bịt hẳn cửa.
  • Phòng thủ. Ong đắp những giọt keo còn dính quanh cửa và trong lối đi. Kiến, ruồi nhỏ lọt vào dính chân là bị ong vây, có khi bị phủ keo tại chỗ.
  • Bịt kín và sửa chữa. Khe nứt của thùng, mép nắp không khít, lỗ đinh — ong đều trám bằng keo. Thùng mới về vài tuần là mép đã thấy keo viền quanh.

Hiểu điều này giúp anh chị bớt lo khi thấy tổ có nhiều cục đen, dính: đó không phải nấm mốc hay rác, mà là vật liệu xây dựng của đàn. Nấm mốc thì xốp, có lông tơ, thường đi kèm mùi chua ẩm.

Vì sao mỗi đàn keo một màu, một mùi

Hai thùng ong dú đặt cạnh nhau trong cùng một vườn có thể có cửa tổ khác màu hẳn: thùng này nâu đỏ, thùng kia gần như đen. Lý do chính là nguồn nhựa. Mỗi đàn có thói quen đi lấy ở những cây khác nhau, và nhựa của mỗi loài cây có màu, mùi, độ cứng riêng. Mùa cây đâm chồi nhiều thì nhựa non, sáng màu; mùa khô cây ít đọt thì ong dùng lại keo cũ, tổ sẫm dần.

Loài ong cũng tạo khác biệt. Ngay ở Nam Bộ đã có nhiều loài ong dú, thường gặp là các loài thuộc nhóm Tetragonula và Lepidotrigona, mỗi loài có kiểu xây cửa riêng: ống dài mảnh, phễu loe, hay chỉ là một lỗ tròn viền keo. Lượng sáp mỗi loài tiết ra cũng khác, nên có tổ keo dẻo, có tổ keo giòn.

Tuổi tổ góp phần nữa. Keo đắp lâu năm bị oxy hoá, sẫm lại, cứng như vỏ cây. Tổ mới chuyển sang thùng thì keo thường sáng màu và mềm. Vì vậy so màu keo giữa các tổ để đoán “tổ nào tốt hơn” là không có cơ sở; muốn so sánh thì phải biết tuổi tổ, loài ong và nguồn cây quanh đó.

Người nuôi đọc gì từ keo của một đàn

Keo là dấu vết công việc, nên người nuôi lâu năm nhìn keo mà đoán được nhịp sống của đàn. Ống cửa tổ có viền keo mới, sáng và mềm cho thấy đàn đang hoạt động, đang sửa sang. Cửa tổ khô cứng, phủ bụi, ít ong ra vào trong nhiều ngày nắng đẹp là dấu hiệu cần để ý, có thể đàn đang yếu hoặc đã bỏ tổ.

Thấy ong đắp keo dày bất thường ở một khe nào đó, gần như chắc chắn chỗ đó có gió lùa, có ánh sáng lọt vào hoặc có kẻ lạ đang dòm ngó. Nhiều người phát hiện thùng nứt, nắp hở nhờ để ý những vệt keo mới như vậy. Ngược lại, ong thu hẹp cửa tổ hẳn lại vào ban ngày có khi là phản ứng với kiến hoặc đàn lạ đang quấy rầy.

Khi mở tổ, lớp keo bao khu nhộng còn nguyên, bầu mật đầy và vách keo khô ráo là tổ ổn. Vách keo ướt nhẹp, có mùi chua, kèm ấu trùng ruồi bò lổm ngổm là chuyện khác hẳn, cần xử lý ngay. Biết phân biệt keo bình thường với dấu hiệu hỏng tổ là một trong những kỹ năng đầu tiên mà người mới nên học.

Keo trong tổ và “keo ong” trong chai lọ là hai chặng khác nhau

Keo trong tổ là vật liệu sống của đàn. Thứ gọi là keo ong trong sản phẩm bán ra là keo đã được lấy khỏi tổ, có khi ngâm, chiết, lọc, cô lại. Giữa hai chặng đó có rất nhiều khác biệt: lấy phần nào của tổ, có lẫn sáp, lẫn mật hay không, xử lý bằng cách gì, giữ được bao lâu. Hai tổ khác nguồn nhựa cho ra hai thứ keo khác nhau, nên khó nói chung một câu “keo ong dú có chất này, chất kia”.

Với người nuôi vài tổ ở nhà, keo trước hết là thứ cần để lại cho đàn. Mỗi lần cạo keo là ong phải đi gom và chế lại từ đầu, tốn sức và thời gian. Nếu muốn giữ một ít để dùng hay để bôi vào thùng mới cho đàn quen mùi, hãy lấy phần thừa ở nắp, ở góc thùng sau khi đã quan sát đàn khoẻ, đừng cạo vào lớp bao khu nhộng hay cửa tổ.

Những bài tiếp theo trong chuyên mục sẽ nói về phấn ong dú lên men trong bầu, sáp, cách lấy keo không hại đàn, cách bảo quản và cách đọc nhãn sản phẩm. Hiểu keo là gì trong tổ trước là nền để đọc những phần sau tỉnh táo hơn.

Keo qua hai mùa nắng – mưa ở Tây Ninh

Nhịp keo trong tổ đi theo nhịp mùa. Đầu mùa mưa, khoảng lúc những trận mưa đầu tiên làm cây trong vườn đâm đọt non hàng loạt, ong có nguồn nhựa dồi dào nhất trong năm. Người nuôi hay thấy cửa tổ được nối dài, viền keo sáng màu, mép nắp được trám dày hơn. Đây cũng là lúc đàn chuẩn bị cho những tháng ẩm: keo giúp bịt khe hở để nước mưa tạt không lọt vào, và một tổ kín thì ít bị nấm mốc hơn.

Giữa mùa khô, cây ít ra đọt, nhiều cây rụng lá, nguồn nhựa thưa hẳn. Đàn khi đó dùng lại keo cũ: tháo bớt ở chỗ không cần, đắp sang chỗ cần, nên anh chị có thể thấy cục nhựa dự trữ ở góc thùng nhỏ dần. Nắng gắt chiếu thẳng vào thùng làm keo mềm, có khi chảy nhẹ ở mép nắp; tổ đặt dưới mái che, có bóng cây thì keo giữ dáng tốt hơn.

Hiểu nhịp này giúp người nuôi chọn đúng việc đúng lúc. Muốn ong trám nhanh một thùng mới, một vết nứt, hãy làm vào giai đoạn cây đâm chồi. Muốn lấy chút keo thừa, cũng nên chờ lúc ong có nguồn bù. Còn trong cao điểm mùa khô, phần keo đàn đang có là vốn liếng để giữ nhà, càng ít đụng vào càng tốt.

Câu hỏi thường gặp

Keo ong dú có giống keo ong mật (propolis) không?

Giống ở chỗ cả hai đều có gốc là nhựa cây do ong gom về. Khác ở chỗ ong dú trộn nhựa với sáp để xây gần như toàn bộ tổ, nên thứ lấy ra từ tổ ong dú thường lẫn cerumen và lớp bịt, còn propolis ong mật chủ yếu là nhựa trám khe. Thành phần cụ thể phụ thuộc cây quanh vùng.

Thấy trong thùng có nhiều cục đen dính tay, có phải tổ bị mốc không?

Phần lớn trường hợp đó là keo hoặc nhựa thô ong dự trữ. Keo thì chắc, dính, mùi nhựa cây. Mốc thì xốp, có sợi tơ trắng hoặc xanh, mùi chua ẩm, thường xuất hiện khi thùng bị ướt hoặc đàn quá yếu không giữ nổi tổ.

Vì sao cửa tổ ong dú có giọt keo dính?

Đó là cách phòng thủ. Kiến, ruồi nhỏ và côn trùng lạ bò vào dễ bị dính chân, ong lính canh có thêm thời gian vây bắt. Một số đàn còn thu hẹp hoặc bịt cửa vào ban đêm, sáng ra mới mở lại.

Ong dú có cần trồng cây riêng để lấy keo không?

Không bắt buộc. Vườn Tây Ninh thường đủ cây cho nhựa như xoài, điều, cây ăn trái tỉa cành và các cây dầu, sao ven làng. Giữ vài cây lâu năm, không phun thuốc lên thân cành là đã giúp đàn có nguồn keo sạch.

Có nên cạo keo ở cửa tổ cho gọn không?

Không nên. Ống cửa tổ là công trình phòng thủ, cạo đi ong phải làm lại và đàn dễ bị kiến, ruồi tấn công trong lúc đó. Nếu cửa che mất lối quan sát, hãy chấp nhận nó như một phần của tổ.

Màu keo đậm hay nhạt nói lên chất lượng đàn không?

Không trực tiếp. Màu keo phụ thuộc nguồn nhựa, loài ong và tuổi tổ. Đánh giá đàn nên nhìn số ong ra vào, ong mang phấn về, cửa tổ có được sửa sang và khu nhộng có phát triển hay không.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68