OngDuTayNinh.comOng Dú Tây Ninh
Keo ong, phấn ong và sản phẩm từ tổ

Mật, phấn, keo của ong dú: ba thứ trong một tổ, dùng khác nhau ra sao

Mật là năng lượng, phấn là thức ăn nuôi con, keo là vật liệu xây tổ. Bài so ba thứ của ong dú: nằm ở đâu, vị thế nào, lấy ra sao, giữ thế nào và lấy thứ nào hại đàn nhất.

Side view of an opened stingless bee hive box in a Tay Ninh garden showing honey pots, pollen pots and dark resin walls together, soft overcast light, gloved hand pointing

Trong một tổ ong dú có ba thứ người ta hay lấy ra: mật là kho năng lượng của đàn, đựng trong bầu lớn, vị chua ngọt và loãng; phấn là thức ăn đạm để nuôi ấu trùng, đựng trong bầu nhỏ hơn, đã lên men nên chua và nhão; keo là vật liệu xây dựng từ nhựa cây trộn sáp, làm nên vách bầu, ô nhộng, cửa tổ. Mỗi thứ có việc riêng trong đàn, nên lấy ra thì cách lấy, cách giữ và mức ảnh hưởng tới đàn cũng khác nhau.

Với người mới nuôi vài tổ ở Tây Ninh, hiểu ba thứ này cùng lúc giúp tránh hai sai lầm hay gặp: coi phấn và keo là phần “thừa” lấy thoải mái, và giữ cả ba theo một cách giống nhau. Bài này là bức tranh chung; từng thứ đã có bài riêng trong chuyên mục để đi sâu.

Mỗi thứ làm việc gì cho đàn

Mật là nhiên liệu. Ong thợ bay đi lấy mật hoa, mang về, cho bay bớt nước, cất trong bầu lớn. Năng lượng từ mật giữ ấm tổ, nuôi ong trưởng thành bay đi bay về, và là phần trộn vào khẩu phần ấu trùng. Một đàn hết mật là đàn đói, ong ngừng đi làm, có khi bỏ tổ. Mật cũng là thứ đàn tích lại cho những tuần mưa dầm, khi ong không bay ra được nhiều ngày liền.

Phấn là thức ăn xây cơ thể. Đạm, chất béo và vi chất trong phấn là thứ ấu trùng cần để lớn thành ong. Ong dú không đút cho ấu trùng từng bữa như ong mật; ong thợ đổ đầy ô bằng hỗn hợp có phấn và mật, ong chúa đẻ trứng vào, rồi ô được bịt lại. Đàn thiếu phấn là đàn ngừng nuôi con, sau vài tuần dân số giảm rõ.

Keo là vật liệu xây và lá chắn. Nó làm nên bầu chứa, ô nhộng, lớp bao, ống cửa, và trám mọi khe hở. Keo cũng là phần phòng thủ: giọt keo dính ở cửa giữ chân kiến, lớp bịt kín giữ tổ khô. Một số tài liệu về ong không ngòi còn cho rằng các chất từ nhựa cây trong keo góp phần hạn chế vi sinh có hại trong tổ, dù mức độ cụ thể còn đang được tìm hiểu.

Nhìn như vậy sẽ thấy cả ba gắn chặt với nhau. Lấy mật là lấy bớt nhiên liệu; lấy phấn là lấy khẩu phần của lứa ong kế tiếp; lấy keo là gỡ một phần nhà và tường thành. Không thứ nào là phần dư hoàn toàn.

So sánh ba thứ trong một bảng

Những điểm người nuôi và người mua cần nắm, ở mức quan sát được:

Điểm soMật ong dúPhấn ong dúKeo ong dú
Nằm ở đâu trong tổBầu lớn, thường ở rìa hoặc tầng trênBầu nhỏ hơn, gần khu nhộng hoặc lẫn với bầu mậtKhắp tổ: vách bầu, ô nhộng, cửa, khe
DạngLỏng, loãng hơn mật ong mậtBột nhão, ẩmDẻo hoặc cứng, dính
Vị, mùiChua ngọt, thơm hoaChua, mùi men, hơi đắngMùi nhựa cây, đắng
Cách lấy ở nhàChọc bầu, hút hoặc để chảy qua lướiTách bầu, nạo raCạo phần thừa ở nắp, góc
Cách giữHũ kín, ngăn mátNgăn mát ngắn ngày, ngăn đá lâu hơnHộp kín, nơi khô mát
Mức ảnh hưởng tới đàn khi lấyVừa phải nếu chừa đủLớn, cắt khẩu phần nuôi conLớn nếu lấy ở cửa, khu nhộng
Ai cần thận trọngTrẻ dưới 12 tháng, người tiểu đườngNgười dị ứng phấn hoa, henNgười dị ứng da, nhựa cây

Bảng trên đọc theo cột dọc là biết mỗi thứ, đọc theo hàng ngang là thấy chúng khác nhau thế nào. Hàng mức ảnh hưởng là hàng người nuôi vài tổ nên nhớ nhất.

Lấy thứ nào ảnh hưởng tới đàn nhiều nhất

Nhiều người nghĩ mật là thứ quý nhất nên lấy mật hại đàn nhất. Thực tế với đàn khoẻ giữa mùa hoa, mật là thứ đàn bù lại nhanh nhất, nếu người nuôi chỉ lấy ở tầng mật riêng hoặc các bầu xa khu nhộng và chừa đủ cho đàn. Thùng nhiều tầng có tầng mật tách rời được thiết kế chính vì điều đó. Dù vậy, lấy mật vào lúc giao mùa thiếu hoa, hay lấy sạch mọi bầu, thì mật cũng trở thành thứ gây hại nặng nhất cho đàn.

Phấn thì khác. Nó là khẩu phần của những ô nhộng sắp xây, và đàn tích phấn để vượt những tuần thiếu hoa. Lấy phấn dễ làm đàn hụt một lứa con mà người nuôi không thấy ngay, chỉ nhận ra khi vài tuần sau cửa tổ thưa ong. Vì vậy ở vườn nhà, phấn nên là thứ lấy ít nhất, có khi chỉ nếm phần lẫn ra lúc lấy mật.

Keo nằm ở giữa. Phần thừa ở nắp, góc thùng thì lấy được mà đàn ít bị ảnh hưởng. Nhưng keo ở cửa tổ, lớp bao khu nhộng là thứ không được đụng, lấy nhầm chỗ có thể làm đàn mất phòng thủ trong những ngày kiến, ruồi đang rình. Xếp theo mức an toàn khi lấy ở đàn khoẻ: mật phần dư, keo phần thừa, rồi mới tới phấn, và luôn ít hơn anh chị nghĩ.

Người mới nên bắt đầu với thứ nào

Bắt đầu với việc quan sát cả ba. Trước khi lấy bất cứ thứ gì, hãy học nhìn: ong mang phấn màu gì về, cửa tổ có viền keo mới không, bầu mật đầy hay vơi. Một mùa quan sát cho anh chị biết đàn mình khoẻ thế nào.

Mật là thứ đầu tiên nên học lấy. Lấy mật có quy trình rõ, dụng cụ đơn giản, và đàn khoẻ chịu được nếu chừa đủ. Bài về lấy mật lần đầu trong chuyên mục nuôi ong tại nhà nói kỹ phần này.

Keo là thứ thứ hai. Khi đã quen mở thùng, anh chị có thể giữ lại keo thừa ở nắp mỗi lần mở. Không cần chủ động cạo.

Phấn để sau cùng, và lấy rất ít. Nếm phấn lẫn ra khi lấy mật là đủ để biết vị. Chỉ khi có nhiều đàn khoẻ, anh chị mới nên nghĩ tới lấy riêng vài bầu phấn ở rìa.

Ba thứ thay đổi thế nào qua một năm ở Tây Ninh

Mùa khô có nắng, nhiều cây trong vườn và quanh ruộng ra hoa nối nhau, là lúc bầu mật đầy nhất. Phấn cũng nhiều trong những đợt hoa rộ. Keo thì thưa hơn vì cây ít đâm đọt; đàn dùng lại keo cũ, cửa tổ ít được nối dài.

Đầu mùa mưa, cây đâm chồi mạnh, ong mang nhựa về nhiều, đàn sửa sang và trám kín tổ. Đây là lúc keo dồi dào. Mưa dầm kéo dài làm ong ít bay, mật và phấn trong tổ bị dùng dần; mật thu vào mùa mưa cũng loãng hơn, dễ lên men.

Những tuần giao mùa thiếu hoa, cả mật lẫn phấn đều vơi. Đó không phải lúc lấy thứ gì. Người nuôi hiểu nhịp này sẽ dời các việc lấy mật, giữ keo sang đúng mùa dư, và để đàn yên vào mùa thiếu. Mùa mưa cũng là lúc ruồi đẻ trứng trong tổ hoạt động mạnh hơn, nên mở thùng càng ít càng tốt. Ghi lại mỗi lần mở thùng thấy bầu mật, bầu phấn đầy hay vơi, sau một năm anh chị sẽ có lịch riêng cho vườn mình, chính xác hơn mọi lịch chung.

Những hiểu lầm khi so ba thứ

“Keo là phần thừa của tổ.” Ở ong mật, sáp thừa và keo trám khe có thể xem là phần phụ. Ở ong dú, keo chính là vật liệu xây cả tổ. Gần như không có keo nào là vô ích với đàn, chỉ có phần đàn đắp dư ở nắp, góc thùng.

“Phấn ít thì lấy cũng chẳng bao nhiêu, không sao.” Chính vì ít nên mỗi bầu phấn càng quý với đàn. Lấy vài bầu có thể là lấy đi khẩu phần của hàng chục ô nhộng.

“Mật ong dú loãng là do bị pha nước.” Mật ong dú tự nhiên loãng hơn mật ong mật vì ong dú không làm bay hơi nước nhiều như ong mật. Loãng là đặc điểm, không phải dấu hiệu pha.

“Ba thứ đều là thuốc bổ.” Cả ba là sản phẩm tự nhiên có giá trị, nhưng không thứ nào là thuốc. Mỗi thứ có nhóm người cần tránh riêng.

“Tổ càng nhiều mật thì càng khoẻ.” Mật nhiều mà phấn ít, khu nhộng nhỏ có khi là đàn đang ngừng nuôi con, ví dụ vì mất chúa. Sức khoẻ đàn nhìn ở cả ba: mật, phấn và khu nhộng đang lớn.

Ba thứ khi đàn gặp nạn: kiến, ruồi, mưa

Khi tổ bị kiến tấn công, mật là thứ thu hút kiến đầu tiên. Bầu mật vỡ, mật chảy ra đáy thùng là mồi dẫn kiến vào. Vì vậy sau mỗi lần lấy mật, lau sạch mật rơi vãi và kiểm tra chân chống kiến là việc không được quên.

Ruồi đẻ trứng trong tổ thường nhắm vào bầu phấn. Phấn ẩm, giàu đạm là thức ăn lý tưởng cho ấu trùng ruồi; bầu phấn vỡ, phấn rơi vãi khi mở tổ là cơ hội cho chúng. Lấy phấn vụng về, để vãi phấn trong thùng, là mở cửa cho ruồi. Đây thêm một lý do người nuôi vài tổ nên hạn chế lấy phấn.

Mưa tạt, thùng thấm nước làm mật trong bầu hở dễ lên men, phấn dễ mốc, còn keo thì là thứ chống đỡ cuối cùng: ong đắp keo bịt khe để giữ khô. Đàn mất nhiều keo vào lúc mưa dầm là đàn khó giữ tổ khô. Nhìn cả ba trong lúc đàn gặp nạn giúp anh chị hiểu vì sao mỗi thứ đều cần được chừa lại đủ.

Dùng ba thứ trong gia đình: mỗi thứ một vai

Mật ong dú là thứ được dùng nhiều nhất: pha nước ấm, chấm trái cây, trộn sữa chua, làm quà. Vị chua ngọt của nó hợp với những món nhẹ, không nấu sôi. Phấn ong dú là món ăn lạ, dùng lượng nhỏ, trộn vào mật hay sữa chua cho người thích vị chua men. Keo ong dú ít khi đi vào bữa ăn; người nuôi giữ keo chủ yếu để mồi thùng, trét khe, hoặc thử theo cách dùng ngoài da của dân gian, với sự thận trọng đã nói ở bài riêng.

Điều chung cho cả ba là không thứ nào là thuốc. Chúng là sản phẩm từ một tổ ong trong vườn, mang theo mùi hoa, mùi nhựa của chính khu vườn đó. Người dị ứng, trẻ dưới một tuổi, người đang điều trị bệnh cần hỏi bác sĩ trước, như với mọi thực phẩm mới.

Nếu chỉ được chọn một điều để nhớ từ bài này, hãy nhớ rằng ba thứ đó trước hết là của đàn ong. Người nuôi ở vườn nhà lấy phần dư, phần thừa, vào đúng mùa, và để lại cho đàn đủ để sống khoẻ qua mùa sau.

Câu hỏi thường gặp

Mật, phấn, keo ong dú cái nào quý nhất?

Không có thứ nào quý nhất theo nghĩa chung. Với đàn, cả ba đều cần. Với người dùng, mật là thứ dùng nhiều nhất, phấn là món ăn lạ, keo chủ yếu phục vụ việc nuôi. Đánh giá theo giá bán trên mạng dễ dẫn tới lấy quá tay thứ đàn cần.

Lấy mật có lấy luôn phấn và keo không?

Khi chọc bầu mật, đôi khi vỡ lẫn bầu phấn và dính keo, nên mật có cặn vàng hoặc mảnh keo. Lọc qua lưới là tách được. Người nuôi có kinh nghiệm cố gắng chỉ chọc bầu mật, tránh khu phấn và khu nhộng.

Có thể lấy cả ba thứ trong một lần mở thùng không?

Có thể về kỹ thuật, nhưng đàn chịu ba cú cùng lúc. Với người nuôi vài tổ, mỗi lần mở chỉ nên làm một việc chính, thường là lấy mật, và chỉ giữ lại keo, phấn rời ra tự nhiên.

Mật ong dú có lẫn phấn thì có sao không?

Không có hại, nhưng mật lẫn phấn chua hơn, đục hơn và dễ lên men hơn. Lọc kỹ và giữ mật ở ngăn mát. Nếu thích vị phấn, có thể giữ nguyên nhưng dùng sớm hơn.

Vì sao nhiều người khuyên không lấy phấn ong dú?

Vì phấn là thức ăn nuôi con và là kho dự trữ cho mùa thiếu hoa. Đàn ong dú nhỏ, lượng phấn không nhiều, lấy bớt dễ làm đàn hụt lứa con. Ở vườn nhà, giữ phấn cho đàn thường có lợi hơn.

Ba thứ có cần cất chung một chỗ không?

Không nên. Mật và phấn cần ngăn mát, phấn muốn giữ lâu thì ngăn đá chia phần; keo chỉ cần hộp kín ở chỗ khô mát. Để riêng, ghi nhãn rõ để không nhầm khi dùng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68