Ong dú có giúp vườn rau, nhưng chỉ với những cây cần côn trùng chuyển phấn. Rõ nhất là họ bầu bí như bí đỏ, bầu, mướp, khổ qua, dưa leo, vì hoa đực và hoa cái nằm riêng, không có côn trùng thì hoa cái khó đậu trái. Với rau ăn lá như rau muống, cải, mồng tơi thì thụ phấn không liên quan đến phần mình ăn. Cà chua, ớt, đậu phần lớn tự thụ phấn được, ong dú góp phần ít hơn.
Nhiều nhà ở Tây Ninh trồng rau sau vườn để ăn, đặt thêm một tổ ong dú và tự hỏi rau có tốt hơn không. Bài này trả lời theo từng nhóm rau, giải thích vì sao có cây cần ong, có cây không, cách nhận ra vườn đang thiếu thụ phấn, khi nào nên thụ phấn bằng tay, và trồng rau cạnh tổ ong sao cho cả hai cùng khoẻ.
Rau ăn lá, rau ăn quả: khác nhau ở chỗ cần hoa
Phần ta ăn ở rau muống, cải, mồng tơi, rau dền, xà lách là lá và thân. Những cây này không cần ra hoa, càng không cần thụ phấn để cho thu hoạch. Thậm chí người trồng còn tránh để rau ra hoa vì lá sẽ già, đắng. Với nhóm này, ong dú không làm rau tốt hơn hay xấu đi; chỉ khi muốn để giống, cho cây ra hoa lấy hạt thì côn trùng mới có vai trò.
Rau ăn quả thì khác. Quả là bầu nhuỵ đã được thụ tinh phát triển thành. Không có thụ phấn thì phần lớn quả không thành, hoặc thành mà méo, nhỏ, rụng non. Mức độ phụ thuộc vào côn trùng tuỳ cấu tạo hoa: có cây hoa đực, hoa cái riêng biệt nên bắt buộc cần người mang phấn; có cây hoa lưỡng tính tự thụ được nhưng có côn trùng thì đậu tốt hơn; có cây gần như tự lo trọn.
Vì thế câu hỏi "ong có giúp vườn rau không" nên hỏi lại cho đúng: vườn đang trồng cây gì, ăn phần nào của cây. Một vườn toàn rau muống, rau cải thì tổ ong là để ngắm. Một giàn bí, giàn mướp sau nhà thì tổ ong là người làm vườn thật sự.
Từng nhóm rau và mức cần côn trùng thụ phấn
Bảng dưới tóm tắt hiểu biết phổ biến về thụ phấn của các loại rau hay trồng ở vườn nhà Nam Bộ. Phần ong dú là mức tham khảo, không phải đo đạc ở một vườn cụ thể.
| Nhóm rau | Cấu tạo hoa | Mức cần côn trùng | Ong dú góp phần |
|---|---|---|---|
| Bầu, bí, mướp, khổ qua, dưa leo | Hoa đực, hoa cái riêng trên cùng cây | Cao | Có, ong dú ghé hoa họ bầu bí thường xuyên |
| Dưa hấu, dưa lưới | Hoa đực, hoa cái hoặc lưỡng tính tuỳ giống | Cao | Có, cùng ong mật và côn trùng khác |
| Cà chua, cà tím | Lưỡng tính, phấn cần rung mới rơi | Thấp đến vừa | Ít; ong dú nhỏ thường gặp không rung hoa kiểu ong nghệ |
| Ớt | Lưỡng tính, tự thụ được | Thấp | Có ghé hoa, giúp thêm phần nào |
| Đậu đũa, đậu bắp | Lưỡng tính, phần lớn tự thụ | Thấp | Có ghé lấy mật, phấn |
| Rau ăn lá | Không cần hoa để thu hoạch | Không liên quan | Chỉ khi để lấy hạt giống |
Từ bảng có thể thấy: nếu muốn ong dú giúp vườn rau, giàn bầu bí là nơi đáng đặt tổ gần nhất. Đó cũng là loại hoa nở buổi sáng, đúng giờ ong đi làm đông.
Họ bầu bí: nơi ong dú có ích nhất
Trên một dây bí đỏ, mướp hay khổ qua có hai loại hoa. Hoa đực mọc nhiều, cuống dài, nhị vàng phủ phấn; hoa cái ít hơn, phía dưới cánh có sẵn một trái non nhỏ. Hoa thường nở sáng sớm và khép lại vào trưa, chỉ nở một buổi. Trong buổi sáng đó, phải có ai mang phấn từ hoa đực sang nhuỵ hoa cái, thì trái non mới lớn; không thì vài hôm sau trái non vàng úa và rụng.
Ong dú ghé hoa bầu bí để lấy phấn và mật, bò vào trong hoa, dính phấn khắp người, rồi bay sang hoa khác. Vì đi làm gần tổ, một tổ ong dú cạnh giàn bầu bí sẽ ghé đi ghé lại nhiều lần trong buổi sáng. Hoa bí lớn, ong dú nhỏ, nên một bông có thể cần nhiều lượt ghé mới đủ phấn; giàn có thêm ong mật, ong nhỏ hoang dã cùng làm thì càng tốt.
Người trồng bí, mướp ở vườn nhà hay than "hoa cái ra nhiều mà không đậu". Có nhiều nguyên nhân, nhưng thiếu côn trùng thụ phấn là một nguyên nhân thường gặp, nhất là ở nhà phố, sân thượng, hoặc vườn vừa phun thuốc. Đó là nơi một tổ ong dú gần đó có thể tạo khác biệt dễ thấy.
Dưa hấu, ớt, đậu: những cây ở giữa
Dưa hấu, dưa lưới phần lớn giống có hoa đực và hoa cái hoặc hoa lưỡng tính riêng, cần côn trùng chuyển phấn khá nhiều để trái to, tròn đều. Nông dân trồng dưa quy mô lớn ở nhiều nơi phải tính chuyện ong thụ phấn hoặc thụ phấn tay. Ở vườn nhà vài dây dưa, ong dú ghé hoa dưa thường xuyên và góp phần đáng kể cùng các côn trùng khác.
Ớt có hoa lưỡng tính, phần lớn tự thụ được, nhưng ong ghé lấy phấn vẫn giúp đậu trái đều hơn ở một số giống. Một chậu ớt gần tổ ong dú cũng là chỗ ong ghé thường, nhất là khi trong vườn ít hoa khác. Đậu đũa, đậu bắp tự thụ là chính; ong ghé lấy mật, phấn, có ích cho ong nhiều hơn là cho đậu.
Nhóm cây này cho thấy cùng là "rau ăn quả" nhưng mức cần ong khác nhau rõ rệt. Nếu chỉ có thể đặt tổ gần một giàn, ưu tiên giàn bầu bí và dưa; các cây tự thụ phấn thì để chúng làm phần việc nuôi ong hơn là nhờ ong.
Dấu hiệu vườn rau đang thiếu thụ phấn
Trái non vàng úa, rụng sau khi hoa tàn. Hoa cái bầu bí nở xong, trái non bên dưới không lớn lên mà héo dần, rụng. Đây là dấu hiệu kinh điển của thụ phấn không đủ, dù cũng có thể do thiếu nước, thiếu dinh dưỡng.
Trái méo, một đầu to một đầu nhỏ. Dưa leo, bí, mướp phát triển lệch thường do chỉ một phần noãn được thụ tinh. Thụ phấn đủ cho trái đều đặn hơn.
Ít thấy côn trùng ghé hoa buổi sáng. Đứng xem giàn rau vào buổi sáng nắng, nếu hoa nở mà gần như không có ong, ruồi, bướm ghé, khả năng cao vườn đang thiếu côn trùng thụ phấn.
Đậu trái tốt ở một số đợt, kém ở đợt khác. Sau đợt phun thuốc, sau mưa liên tục vài ngày đúng lúc hoa nở, côn trùng ít ra làm việc, đợt trái đó đậu kém. Ghi lại để so sánh.
Thụ phấn bằng tay khi cần
Khi giàn bí chỉ có vài hoa cái quý, hoặc trời mưa liền mấy sáng, người trồng có thể tự thụ phấn bằng tay, không thay ong nhưng bù đắp lúc thiếu:
- Làm vào buổi sáng sớm, khi hoa vừa nở, phấn còn tươi.
- Nhận biết hoa cái: có trái non nhỏ ngay dưới cánh hoa. Hoa đực không có.
- Hái một hoa đực đang nở, tách bỏ cánh để lộ nhị phủ phấn vàng.
- Chấm nhẹ nhị hoa đực lên đầu nhuỵ hoa cái, xoay quanh để phấn bám đều.
- Một hoa đực có thể dùng cho hai ba hoa cái. Có thể dùng cọ vẽ mềm, khô thay cho cách hái hoa.
- Đánh dấu hoa cái đã thụ phấn bằng một sợi len buộc nhẹ ở cuống để theo dõi, vài ngày sau nhìn trái non lớn hay héo là biết.
Thụ phấn tay hợp với vài hoa trong vườn nhà. Với giàn lớn nhiều hoa, có côn trùng làm thay thì đỡ công hơn nhiều, và đó là lúc tổ ong dú cạnh vườn chứng tỏ giá trị.
Trồng rau cạnh tổ ong dú: để cả hai cùng khoẻ
Vườn rau và tổ ong dú hỗ trợ nhau: rau cho hoa, ong cho thụ phấn. Để chuyện đó chạy, đặt tổ ở rìa vườn rau, nơi có bóng mát, không ở giữa luống phải tưới nhiều. Nước tưới bắn lên thùng, đất bùn văng vào cửa tổ, người đi lại cuốc xới sát chân đế đều làm đàn khó chịu.
Thứ quan trọng nhất là thuốc. Rau ăn trong nhà vốn đã nên hạn chế thuốc, rau trồng cạnh tổ ong càng phải cẩn thận. Sâu trên rau ăn lá có thể bắt tay, che lưới, cắt bỏ lá hỏng. Rệp trên đọt bầu bí xịt nước mạnh rửa trôi. Nếu thật sự phải dùng thuốc, phun chiều muộn, không phun lên hoa, đọc phần cảnh báo về ong trên nhãn, như đã nói trong bài vườn ít thuốc của chuyên mục này.
Thêm vào vườn rau vài gốc húng quế, tía tô, kinh giới để già cho trổ bông; vài khóm hoa nhỏ như hoa mười giờ, cúc dại ở đầu luống. Những thứ này giữ ong quanh vườn rau cả những ngày giàn bầu bí chưa ra hoa, để khi hoa nở thì ong đã quen đường.
Đừng kỳ vọng sai về ong dú trong vườn rau
Một tổ ong dú không biến vườn rau kém thành vườn rau tốt. Đất nghèo, thiếu nước, thiếu nắng, sâu bệnh nặng vẫn làm rau kém dù có bao nhiêu ong. Ong chỉ giải quyết đúng một khâu là chuyển phấn, và chỉ với những cây cần khâu đó.
Cũng đừng tin những lời hứa kiểu đặt tổ ong là năng suất rau tăng bao nhiêu phần trăm. Kết quả thụ phấn khác nhau theo vườn, theo mùa, theo số côn trùng tự nhiên sẵn có, theo giống cây. Với vườn nhà, cách đánh giá tốt nhất là tự quan sát: mùa này có tổ ong, giàn bí đậu bao nhiêu trái so với mùa trước, ghi vào sổ.
Điều chắc chắn là một vườn rau có ong, có hoa, ít thuốc là một vườn sống động hơn. Trẻ con ra hái rau thấy ong trong hoa bí, người lớn sáng ra tưới cây nghe tiếng ong vo ve. Với nhiều nhà ở Tây Ninh, đó đã là lý do đủ để đặt một tổ ong dú cạnh giàn mướp, và để giữ cho giàn mướp ấy sạch thuốc qua từng mùa.
Nếu muốn biết chắc ong có giúp vườn mình hay không, thử một phép so sánh đơn giản: trên cùng một giàn bí, chọn vài hoa cái trùm túi lưới mỏng ngay trước khi nở để côn trùng không vào được, và để vài hoa khác bên cạnh mở tự nhiên. Một tuần sau so xem bên nào đậu trái nhiều hơn. Phép thử nhỏ này cho câu trả lời của chính vườn mình, đáng tin hơn mọi lời kể.
Câu hỏi thường gặp
Bí đỏ ra hoa nhiều mà không đậu trái có phải do thiếu ong không?
Có thể. Bí có hoa đực, hoa cái riêng, cần côn trùng chuyển phấn; thiếu côn trùng thì trái non dễ héo rụng. Nhưng thiếu nước, thiếu dinh dưỡng, mưa liền lúc hoa nở cũng gây ra như vậy. Thử thụ phấn tay vài hoa để phân biệt.
Ong dú có thụ phấn cho cà chua được không?
Rất ít. Hoa cà chua cần được rung để phấn rơi ra, kiểu mà ong nghệ làm tốt. Các loài ong dú nhỏ thường gặp không rung hoa theo cách đó. Cà chua phần lớn tự thụ phấn nhờ gió, rung cây; ong dú góp phần không đáng kể.
Trồng rau ăn lá có cần ong không?
Không. Phần ăn được của rau muống, cải, mồng tơi là lá và thân, không cần thụ phấn. Ong chỉ có vai trò khi để rau ra hoa lấy hạt giống. Với vườn rau ăn lá, tổ ong dú chủ yếu để ngắm và thụ phấn cho cây khác.
Có nên đặt tổ ong dú ngay giữa luống rau không?
Không nên. Giữa luống phải tưới, xới, đi lại nhiều, nước và bùn bắn vào tổ. Đặt tổ ở rìa vườn rau, nơi có bóng mát, chân đế riêng, cửa quay về phía giàn bầu bí là hợp lý.
Một tổ ong dú có đủ thụ phấn cho cả giàn bí không?
Tuỳ số hoa và số côn trùng khác có sẵn. Với giàn rau nhà, một tổ gần đó thường đã giúp được nhiều. Nếu thấy hoa cái vẫn rụng nhiều, kết hợp thụ phấn tay vào buổi sáng cho những hoa quan trọng.
Rau trồng cạnh tổ ong dú có cần phun thuốc không?
Nên hạn chế tối đa. Bắt sâu tay, che lưới, xịt nước rửa rệp, cắt lá bệnh. Nếu bắt buộc phun, phun chiều muộn khi ong đã về tổ, không phun lên hoa, chọn loại ít độc với ong và đọc kỹ nhãn.