OngDuTayNinh.comOng Dú Tây Ninh
Keo ong, phấn ong và sản phẩm từ tổ

Phấn ong dú lên men trong bầu: khác phấn hoa ong mật ở đâu

Phấn ong dú được ong cất trong bầu keo và tự lên men nên chua, ẩm, mềm, khác hẳn hạt phấn khô của ong mật. Bài nói cách hình thành, vị, cách lấy và lưu ý khi dùng.

Opened stingless bee hive box showing a cluster of round brown cerumen pots, some broken to reveal moist yellow pollen paste, gloved hand holding a small spoon

Phấn ong dú là phấn hoa đã được ong dú mang về, trộn với một ít mật và chất tiết, rồi cất trong những bầu keo kín. Ở trong bầu, khối phấn tự lên men nhờ vi sinh có sẵn, nên khi lấy ra nó là một thứ bột nhão hơi ẩm, vị chua rõ, mùi men nhẹ. Phấn hoa của ong mật bán trên thị trường thì thường là những hạt phấn khô, rời, được bẫy ở cửa tổ trước khi ong kịp cất vào ô.

Vì cách hình thành khác nhau, hai thứ khác nhau về vị, độ ẩm, cách bảo quản và cả cách lấy. Bài này nói rõ từng điểm, kèm những lưu ý cho người nuôi vài tổ ở nhà muốn thử nếm phấn của đàn mình mà không làm đàn đói.

Phấn hoa trong đời sống đàn ong dú

Với ong dú, mật là nguồn năng lượng còn phấn hoa là nguồn đạm, chất béo và nhiều vi chất cho ấu trùng. Ong chúa đẻ trứng vào ô đã được đổ sẵn hỗn hợp thức ăn có phấn và mật, sau đó ô được bịt lại; ấu trùng ăn hết khẩu phần đó rồi hoá nhộng mà không cần ong thợ chăm từng bữa như ong mật. Vì thế đàn thiếu phấn là đàn ngừng nuôi con, dân số giảm dần dù trong tổ vẫn còn mật.

Ong thợ đi lấy phấn mang về trong giỏ ở chân sau. Ngồi xem cửa tổ, anh chị sẽ thấy những cục nhỏ màu vàng tươi, cam, trắng ngà, đôi khi xám xanh, tuỳ hoa ong vừa ghé. Ở Tây Ninh mùa xoài, mùa nhãn, mùa cây dại ven ruộng trổ bông thì cửa tổ rực màu; giao mùa thiếu hoa thì giỏ chân thưa thớt hẳn.

Phấn về tổ được dỡ xuống những bầu riêng, thường nằm cạnh bầu mật nhưng nhỏ hơn hoặc tụ thành nhóm riêng tuỳ loài. Ong đổ dần cho tới khi bầu đầy rồi bịt miệng lại bằng keo. Đây là lúc quá trình lên men bắt đầu.

Lên men trong bầu keo diễn ra thế nào

Trong bầu phấn có đủ điều kiện cho vi sinh vật làm việc: ẩm, ấm, kín, có đường từ mật trộn vào. Các nghiên cứu về ong không ngòi ở nhiều nước ghi nhận trong bầu phấn có nấm men và vi khuẩn, đặc biệt là nhóm vi khuẩn sinh axit lactic, tương tự nhóm làm chua dưa cải. Chúng phân giải một phần đường, sinh axit, làm khối phấn chua đi và độ pH giảm.

Điều này có ích cho đàn ở hai mặt. Môi trường chua giúp khối phấn ít bị loại nấm mốc gây hại xâm nhập, giữ được lâu hơn trong khí hậu nóng ẩm. Đồng thời, quá trình lên men làm thay đổi cấu trúc phấn, theo các tác giả nước ngoài thì có thể giúp ấu trùng tiêu hoá dễ hơn. Mức độ lợi ích cụ thể ra sao vẫn đang được tìm hiểu, nhưng rõ ràng đây là cách ong dú giữ kho thức ăn qua những tháng thiếu hoa.

Người nuôi hay gọi thứ này là “phấn chua”, “phấn men”, có nơi dùng chữ tiếng Anh bee bread hoặc pot-pollen. Ong mật cũng có bee bread, là phấn được nén vào ô sáp và phủ mật, cũng lên men nhẹ; nhưng phấn ong mật bán phổ biến lại là hạt phấn tươi bẫy ở cửa, chưa hề qua bước này.

So sánh nhanh: phấn ong dú và phấn hoa ong mật

Bảng dưới so hai dạng hay gặp nhất khi anh chị mua hoặc tự lấy:

Điểm soPhấn ong dú (lấy từ bầu)Phấn hoa ong mật (hạt bẫy ở cửa)
Hình dạngKhối nhão, mịn, có thể lẫn mảnh keoHạt tròn nhỏ, rời, nhiều màu
Độ ẩmẨm, dẻo, dễ dính muỗngKhô hoặc được sấy cho khô
VịChua rõ, hơi đắng, mùi menNgọt nhạt, bột, mùi hoa
Đã lên men chưaCó, trong bầu keo kínChưa, lấy trước khi ong cất
Cách lấyMở tổ, tách từng bầu, nạo raGắn lưới bẫy ở cửa, ong rớt phấn
Lượng lấy đượcÍt, mỗi đàn một chútNhiều hơn nhờ đàn ong mật lớn
Bảo quảnNgăn mát hoặc ngăn đá, hũ kínSấy khô, để nơi khô mát hoặc tủ lạnh

Hai thứ không thay thế nhau một cách đơn giản. Người quen ăn phấn ong mật nếm phấn ong dú lần đầu thường bất ngờ vì vị chua; ngược lại, người quen vị chua của phấn ong dú thấy phấn hạt khô khá nhạt.

Vị và mùi: vì sao mỗi lần nếm một khác

Phấn ong dú không có một vị chuẩn. Phấn lấy từ bầu mới bịt có thể còn ngọt, mềm, màu sáng; phấn từ bầu cất lâu thì chua sâu hơn, sẫm màu, đôi khi hơi đắng. Nguồn hoa quyết định màu nền: mùa nhiều hoa cây ăn trái thì phấn vàng ấm, mùa ong đi nhiều cỏ dại, cây bụi thì phấn có thể ngả nâu, xám.

Loài ong cũng ảnh hưởng, vì mỗi loài mang theo hệ vi sinh và thói quen trộn mật riêng. Tổ ở chỗ nóng, độ ẩm cao lên men nhanh hơn tổ ở chỗ mát. Vì vậy hai hũ phấn của cùng một vườn, lấy hai tháng khác nhau, có thể khác nhau rõ rệt mà cả hai đều bình thường.

Dấu hiệu phấn có vấn đề thì khác với vị chua tự nhiên: có mốc lông tơ trên bề mặt, mùi hôi thối hoặc mùi rượu nặng, có ấu trùng hay vỏ ruồi lẫn bên trong, khối phấn chảy nước. Gặp những dấu hiệu đó thì bỏ, đừng tiếc.

Người nuôi vài tổ có nên lấy phấn không

Câu trả lời ngắn: có thể nếm thử một ít, nhưng đừng xem phấn là thứ để thu hoạch đều đặn từ đàn nhà. Phấn là thức ăn nuôi con của đàn. Lấy nhiều bầu phấn là trực tiếp cắt khẩu phần của lứa ong kế tiếp, đàn chậm phát triển, có khi yếu hẳn qua mùa thiếu hoa.

Nếu muốn lấy, hãy chọn lúc đàn mạnh, trong tổ nhiều bầu phấn đầy, và đang giữa mùa hoa để ong bù lại nhanh. Với thùng nhiều tầng có tầng mật riêng, bầu phấn đôi khi nằm lẫn ở tầng trên; anh chị chỉ lấy những bầu nằm ở rìa, xa khu nhộng, và chừa phần lớn lại. Đừng mở tổ chỉ để lấy phấn khi trời mưa dầm hoặc giữa trưa nắng gắt.

Nhiều người nuôi lâu năm chọn cách khác: không chủ động lấy phấn, chỉ giữ lại phần phấn lẫn trong lúc lấy mật hoặc khi tổ bị vỡ bầu do sửa thùng. Như vậy vẫn biết vị phấn của đàn mình mà không lấy thêm thứ gì từ ong.

Dùng phấn ong dú thế nào cho thận trọng

Phấn ong dú là thực phẩm, ăn thử bắt đầu bằng lượng rất nhỏ, khoảng đầu muỗng cà phê, để xem cơ thể phản ứng ra sao. Người từng dị ứng phấn hoa, hen suyễn, cơ địa dễ nổi mề đay nên hỏi bác sĩ trước khi dùng, vì phấn là đúng thứ gây dị ứng hô hấp ở nhiều người. Trẻ nhỏ, đặc biệt trẻ dưới một tuổi, không nên cho dùng sản phẩm từ tổ ong khi chưa có ý kiến bác sĩ.

Một số trang bán hàng mô tả phấn ong dú như một loại thuốc bổ có thể thay bữa ăn hay chữa bệnh. Những lời đó vượt xa bằng chứng hiện có: các nghiên cứu về phấn ong không ngòi chủ yếu phân tích thành phần và thử nghiệm trong phòng thí nghiệm, chưa đủ để kết luận về tác dụng chữa bệnh ở người. Dùng phấn như một món ăn lạ, có hương vị riêng, là cách nhìn thực tế hơn.

Cách ăn phổ biến là trộn chút phấn với mật, với sữa chua, rắc lên trái cây. Không nên nấu sôi hay trộn vào món nóng vì sẽ mất mùi men và có thể biến tính một phần chất trong đó. Phấn đã lấy khỏi bầu thì nên để ngăn mát hoặc ngăn đá, bài bảo quản sẽ nói kỹ hơn.

Phấn ong dú cho biết gì về nguồn hoa quanh vườn

Với người nuôi, bầu phấn là một cuốn nhật ký nhỏ về những gì đàn tìm được. Mở thùng vào giữa mùa xoài, nhãn, anh chị có thể thấy các bầu phấn mới đầy, màu vàng ấm. Mở vào những tuần giao mùa thiếu hoa, số bầu phấn đầy ít hẳn, bầu cũ đã được ong dùng dần, có khi chỉ còn lớp phấn mỏng dưới đáy. Không cần phân tích gì phức tạp, chỉ cần so số bầu đầy giữa các lần mở là đã đọc được đàn đang dư hay đang thiếu.

Màu giỏ phấn ở chân ong bay về cũng là thông tin. Nhiều màu cùng lúc cho thấy ong đang đi nhiều loại cây; chỉ một màu trong nhiều ngày thường là đàn đang tập trung vào một nguồn lớn, như một vườn đang trổ bông rộ. Khi quanh nhà có người phun thuốc trên ruộng mì, ruộng mía, anh chị nên để ý đàn có giảm hẳn lượng ong mang phấn về hay không, vì phấn là thứ dễ dính thuốc nhất trên đường từ hoa về tổ.

Thông tin này có ích hơn việc lấy phấn ra ăn. Biết đàn đang thiếu phấn, anh chị sẽ không mở tổ lấy mật vào lúc đó, sẽ nghĩ tới chuyện trồng thêm vài khóm hoa nở nối mùa, hoặc dời tổ ra xa ruộng phun xịt. Phấn, vì vậy, trước hết là thứ để người nuôi quan sát, sau mới là thứ để nếm thử. Người nuôi vài tổ ở nhà chỉ cần ghi một dòng mỗi lần mở thùng, như “bầu phấn nhiều, vàng” hay “bầu phấn vơi”, là sau một năm đã có bức tranh khá rõ về lịch hoa quanh vườn mình.

Những hiểu lầm hay gặp về phấn ong dú

“Phấn ong dú là phấn hoa nguyên chất.” Không hẳn. Khi cất, ong trộn phấn với mật và chất tiết, sau đó vi sinh làm phần hỗn hợp này lên men. Thứ anh chị lấy ra là phấn đã biến đổi, có thêm đường, axit và men, khác với hạt phấn vừa rơi từ nhị hoa.

“Càng chua càng tốt.” Độ chua chỉ nói rằng phấn đã lên men lâu hay nhanh, không phải thước đo chất lượng. Phấn quá chua kèm mùi rượu nặng, chảy nước có khi là dấu hiệu bầu đã bị hỏng hoặc bảo quản sai sau khi lấy.

“Ăn càng nhiều càng bổ.” Phấn là thực phẩm giàu đạm nhưng không phải thuốc bổ. Ăn nhiều một lúc dễ đầy bụng và tăng nguy cơ dị ứng ở người nhạy cảm. Một lượng nhỏ như món ăn kèm là đủ để thưởng thức vị riêng của nó.

“Đàn nhiều phấn thì lấy bớt cũng không sao.” Đàn dự trữ phấn để vượt những tuần thiếu hoa. Kho trông có vẻ đầy vào tháng này có thể là tất cả những gì đàn có cho hai tháng tới. Lấy bớt trong mùa hoa và chừa phần lớn lại mới là cách an toàn.

Câu hỏi thường gặp

Phấn ong dú có vị chua là bình thường hay đã hỏng?

Vị chua là bình thường vì phấn đã lên men trong bầu keo. Phấn hỏng có dấu hiệu khác: mốc lông tơ, mùi hôi hoặc mùi rượu nặng, chảy nước, có ấu trùng hay xác côn trùng lẫn vào. Có những dấu hiệu này thì nên bỏ.

Phấn ong dú và bee bread có phải là một không?

Gần như vậy. Bee bread là chữ tiếng Anh chỉ phấn hoa đã được ong cất và lên men trong tổ. Với ong dú, phấn nằm trong bầu keo nên còn được gọi là pot-pollen. Phấn ong mật dạng hạt bán phổ biến thì chưa qua bước lên men này.

Một tổ ong dú lấy được nhiều phấn không?

Không nhiều. Đàn ong dú nhỏ hơn đàn ong mật và phấn là thức ăn nuôi con, nên người nuôi chỉ nên lấy một phần nhỏ ở bầu rìa khi đàn mạnh, giữa mùa hoa. Lấy quá tay làm đàn chậm phát triển.

Người dị ứng phấn hoa có ăn được phấn ong dú không?

Nên hỏi bác sĩ trước. Phấn ong dú vẫn là phấn hoa, có thể gây phản ứng ở người có cơ địa dị ứng, hen hoặc từng nổi mề đay khi tiếp xúc phấn. Nếu được phép thử, bắt đầu bằng lượng rất nhỏ.

Có nên nấu phấn ong dú vào cháo, chè cho dễ ăn không?

Không nên nấu sôi. Nhiệt cao làm mất mùi men đặc trưng và có thể làm biến đổi một phần thành phần. Nếu muốn, chờ món nguội bớt rồi mới trộn chút phấn vào, hoặc ăn kèm sữa chua, trái cây.

Phấn lẫn trong mật ong dú có sao không?

Khi lấy mật bằng cách chọc bầu, đôi khi vỡ lẫn bầu phấn nên mật có cặn vàng, vị chua hơn. Điều này không có hại nhưng làm mật dễ lên men hơn. Lọc kỹ qua lưới và giữ mật ở ngăn mát là đủ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0868 2222 68