Thùng ong dú quan sát là thùng có một tấm kính hoặc mica trong đặt dưới nắp gỗ hay trên một vách, cho phép nhìn bầu mật, bầu phấn và có khi cả bánh nhộng mà không phải phá keo mở tổ. Đàn vẫn sống khoẻ trong thùng kiểu này nếu tấm kính luôn được che tối bằng nắp hoặc tấm chắn, không bị nắng chiếu vào, và chỉ mở ra xem trong thời gian ngắn.
Thùng mặt kính được nhiều người chơi ong cảnh, quán cà phê vườn, gia đình có trẻ nhỏ ưa chuộng vì nó biến tổ ong thành một cửa sổ nhìn vào thế giới thu nhỏ. Nhưng một tấm kính đặt sai cách có thể làm tổ nóng, ẩm, đàn yếu đi mà người nuôi không hiểu vì sao. Bài này nói cách làm cho đúng, những giới hạn cần chấp nhận, và cách xem mà đàn không bị phiền.
Vì sao ong dú cần bóng tối và tấm kính phải có nắp
Ngoài tự nhiên, ong dú làm tổ trong hốc cây, khe tường, chỗ kín và tối. Ánh sáng lọt vào lòng tổ là tín hiệu có lỗ hở, và phản xạ của đàn là bít lại. Vì thế, một tấm kính để trần ánh sáng sẽ bị ong dần dần trát keo, phủ màng sáp lên, đến lúc chẳng còn thấy gì. Người nuôi cạo ra thì ong lại trát, hai bên giằng co mãi, đàn tốn sức vô ích.
Khi tấm kính được che bằng một nắp gỗ hay tấm chắn tối, bình thường lòng tổ vẫn tối như mọi thùng khác, đàn không có lý do phủ kín kính. Người nuôi chỉ nhấc tấm che ra vài phút khi muốn xem. Ong có thể vẫn trát keo ở mép kính, chỗ tiếp giáp với gỗ, nhưng phần giữa thường còn trong đủ để nhìn.
Nói cách khác, thùng quan sát không phải là một tổ ong trong lồng kính trưng bày suốt ngày. Đó là một thùng bình thường có thêm một ô cửa sổ đóng kín, chỉ mở khi cần. Hiểu được điều này là tránh được phần lớn thất bại với kiểu thùng này.
Kính đặt ở đâu: trên nắp hay bên vách
Cách phổ biến nhất là đặt tấm kính nằm ngang ngay trên tầng trên cùng của thùng nhiều tầng, dưới nắp gỗ. Tầng trên cùng thường là tầng mật, nên mở nắp ra là thấy chùm bầu mật, bầu phấn qua kính. Cách này dễ làm, kính nằm trong bóng của nắp và mái che, ít khi bị nắng.
Một số người làm kính ở vách bên, thường là vách hướng vào lối đi để khách đứng ngang tầm mắt mà xem. Kính vách cho thấy mặt cắt ngang của tổ, có khi thấy cả bánh nhộng và ong chúa đi lại, đẹp hơn kính trên nắp. Nhưng vách nào cũng có lúc nắng xiên chiếu tới, nên tấm che phải chắc, khít, và cần đặt thùng ở chỗ bóng mát cả ngày.
Còn có kiểu thùng gần như toàn bộ là kính cho mục đích trưng bày. Kiểu này khó giữ nhiệt và ẩm ổn định, hợp với nơi trong nhà, có người chăm kỹ. Với người nuôi vài tổ ở vườn nhà Tây Ninh, kính trên nắp là lựa chọn an toàn nhất để bắt đầu.
Kính, mica hay polycarbonate
Vật liệu tấm trong ảnh hưởng tới độ bền, độ an toàn và cách giữ nhiệt. Bảng dưới so sánh các lựa chọn hay gặp:
| Vật liệu | Điểm mạnh | Điểm yếu |
|---|---|---|
| Kính thường | Trong, không trầy, dễ lau keo, rẻ | Nặng, vỡ thành mảnh sắc; nguy hiểm nếu có trẻ nhỏ |
| Kính cường lực | Trong, cứng, vỡ thành hạt nhỏ ít sắc | Phải đặt cắt sẵn đúng cỡ, không tự cắt được |
| Mica (acrylic) | Nhẹ, dễ cắt, dễ khoan | Dễ trầy khi cạo keo, cong vênh nếu tấm mỏng và để nóng |
| Polycarbonate | Rất khó vỡ, nhẹ | Dễ trầy, đổi màu theo thời gian dưới nắng |
Tấm dày một chút đỡ cong vênh và cách nhiệt tốt hơn. Dù chọn loại nào, mép tấm phải được nẹp gỗ đỡ, không để ong có khe chui ra giữa tấm trong và gỗ.
Khi cạo keo bám trên mặt kính hay mica, dùng dao nhựa hoặc gỗ mỏng thay vì dao kim loại để khỏi trầy. Keo cứng lại vào mùa khô thì để buổi trưa ấm hơn hoặc lau bằng chút cồn thực phẩm ở mặt ngoài, không đổ cồn vào lòng tổ.
Tự gắn tấm kính vào thùng nhiều tầng
Với thùng tầng đang dùng, gắn tấm quan sát vào giữa tầng trên cùng và nắp là cách ít xáo trộn nhất. Các bước thường làm:
- Đo mặt ngoài tầng trên cùng. Cắt hoặc đặt cắt tấm trong rộng bằng lòng tầng cộng thêm một chút để mép tấm tì lên mép ván.
- Đóng một khung nẹp gỗ mỏng ôm quanh tấm, sao cho khi đặt lên tầng, khung khít với mép tầng, không lệch, không bập bênh.
- Làm nắp gỗ đậy lên khung nẹp, có gờ để nắp không trượt; nắp nên dày hoặc có thêm lớp cách nhiệt vì nó là thứ duy nhất che sáng và che nóng cho kính.
- Chọn ngày lấy mật hoặc ngày kiểm đàn đã định. Khi tầng trên đã mở, đặt khung kính vào, đậy nắp gỗ lên, bịt mọi khe sáng bằng băng keo giấy.
- Vài ngày đầu không mở xem. Để đàn quen, trát keo xong mép kính rồi mới bắt đầu nhấc nắp xem thử.
Nếu thấy ong trát keo phủ dần cả mặt kính, kiểm lại xem nắp có khít không, có ánh sáng lọt qua khe nào không. Thường chỉ cần đậy kỹ hơn là ong ngừng phủ.
Hiểu lầm hay gặp về thùng mặt kính
"Có kính thì không bao giờ phải mở tổ." Kính chỉ cho thấy một mặt của tổ. Lấy mật, dọn bầu hỏng, xử lý ruồi vẫn phải mở. Kính giúp quyết định khi nào mở và mở để làm gì, giúp mở ít lần hơn chứ không thay được việc mở.
"Thùng kính là thùng cho đàn mạnh." Kính không làm đàn mạnh lên. Đàn yếu đặt vào thùng kính còn chịu thêm rủi ro nóng, ẩm. Nên dùng kính cho đàn đã ổn định, đông ong.
"Ong quen rồi thì không cần che." Đàn không quen với ánh sáng trong tổ theo nghĩa đó. Để kính trần lâu ngày là đàn tiếp tục phủ keo và chịu nóng. Tấm che là một phần của thùng, không phải phụ kiện tuỳ thích.
"Nhìn qua kính là đếm được ong, biết chắc đàn khoẻ." Qua kính chỉ thấy một phần bầu và ong đang đứng trên đó. Sức đàn vẫn phải đọc kết hợp với cửa tổ: ong ra vào đều, mang phấn về, có lính canh. Kính là thêm một nguồn tin, không thay cho việc quan sát cửa tổ mỗi sáng.
Bẫy nhiệt và ẩm của tấm kính
Nắng chiếu vào kính là thành nhà kính. Ánh nắng xuyên qua tấm trong rồi bị giữ lại, lòng tổ nóng nhanh hơn hẳn so với có ván gỗ che. Chỉ cần quên đậy nắp một buổi trưa mùa khô là bầu mật dưới kính có thể chảy, ong thợ phải quạt tản nhiệt cả ngày. Tấm che không bao giờ được để mở lúc vắng người.
Kính lạnh hơn gỗ về đêm, đọng hơi nước. Kính dẫn nhiệt tốt hơn gỗ, ban đêm và sáng sớm mùa mưa mặt dưới kính dễ đọng hơi nước, nhỏ giọt xuống bầu phấn. Nắp gỗ dày đậy lên kính, hoặc thêm một lớp xốp mỏng giữa kính và nắp, giúp giảm hiện tượng này.
Kính mỏng truyền nóng lạnh nhanh. Tấm càng mỏng càng nhạy với nhiệt độ bên ngoài. Kính trên nắp nằm dưới mái che thì đỡ, kính vách hướng tây là vị trí rủi ro nhất.
Xem đàn qua kính mà không làm phiền
Thùng quan sát chỉ có ích khi người nuôi biết xem cho đúng cách. Trình tự đơn giản mà nhiều người áp dụng:
- Chọn lúc trời mát, buổi sáng hoặc chiều muộn, tránh trưa nắng.
- Đứng lệch khỏi đường bay trước cửa tổ, nhấc tấm che nhẹ nhàng, không gõ, không rung thùng.
- Xem trong vài phút. Nếu cần soi kỹ, dùng đèn pin ánh dịu chiếu nghiêng, không chiếu thẳng lâu vào một chỗ.
- Chụp ảnh nhanh nếu muốn so theo tuần, tháng: tắt đèn flash, chụp từ cùng một góc mỗi lần.
- Đậy tấm che lại khít như cũ, kiểm không có khe sáng lọt vào.
- Ghi vào sổ những gì thấy: bầu mật mới, bầu phấn nhiều hay ít, bánh nhộng lan rộng hay co lại.
Một hai lần một tuần là đủ để theo dõi. Mở xem nhiều lần mỗi ngày, nhất là khi có khách, là lúc tấm kính bắt đầu gây hại.
Đọc gì qua tấm kính
Qua kính trên tầng mật, người nuôi thấy rõ nhất là nhịp đầy vơi của bầu. Mùa hoa nhiều, bầu mới mọc dần từ mép, căng bóng, sẫm màu; giao mùa thiếu hoa, bầu vơi đi, có bầu bị gặm lấy vật liệu. Đây là cách biết đàn đang dư hay thiếu mà không phải mở tổ, rất có ích để quyết định lấy mật hay chưa.
Bầu phấn trông khác bầu mật: đục hơn, màu vàng đến nâu, đôi khi thấy lớp phấn bên trong. Tỉ lệ bầu phấn tăng thường đi kèm thời kỳ đàn nuôi nhiều nhộng. Nếu kính đặt ở vách thấy được khu bánh nhộng, anh chị còn thấy ô nhộng mới xây ở rìa, chỗ ong thợ đổ thức ăn và ong chúa đẻ trứng.
Kính còn là công cụ phát hiện sự cố sớm: ấu trùng lạ bò trên bầu là dấu hiệu ruồi đã vào; mốc trắng trên bầu phấn là dấu hiệu ẩm; vệt kiến đi qua là có kẽ hở. Thấy những thứ đó qua kính, người nuôi xử lý sớm hơn nhiều so với chờ nhìn ra ở cửa tổ. Chụp ảnh cùng một góc mỗi tuần rồi xếp cạnh nhau, chỉ sau vài tháng anh chị đã có cả một cuốn nhật ký hình về nhịp sống của đàn.
Thùng mặt kính cho trẻ nhỏ, khách và góc ong cảnh
Thùng quan sát hợp với những nơi muốn chia sẻ tổ ong cho người khác xem. Vài lưu ý để vừa đẹp vừa an toàn:
- Dùng kính cường lực hoặc tấm khó vỡ nếu có trẻ nhỏ; nẹp chắc mép, không để góc sắc.
- Người lớn mở tấm che, trẻ đứng xem; không để trẻ tự mở, gõ vào kính hay ấn tay lên kính.
- Ở quán cà phê, homestay, đặt thùng ở góc có bóng mát, xa chỗ khách ngồi lâu, xa loa nhạc và quạt máy thổi thẳng.
- Giới hạn số lần mở mỗi ngày; có thể chụp sẵn ảnh, quay sẵn video qua kính để cho khách xem thay vì mở liên tục.
- Giữ đường bay trước cửa tổ thông thoáng, không để khách đứng chắn hay chụp ảnh sát cửa.
Chuyên mục ong cảnh và vườn hoa có bài riêng về đặt tổ ong dú trong quán, homestay và cho trẻ quan sát tổ.
Câu hỏi thường gặp
Thùng ong dú mặt kính có làm đàn yếu đi không?
Không, nếu tấm kính luôn được che tối, không bị nắng chiếu và chỉ mở xem trong thời gian ngắn. Đàn yếu đi thường do quên đậy tấm che, đặt kính ở vách nắng hoặc mở xem quá nhiều lần mỗi ngày.
Vì sao ong dú trát keo kín tấm kính?
Vì ánh sáng lọt vào tổ được đàn coi là lỗ hở cần bít. Kính để trần ánh sáng sẽ bị phủ dần. Có tấm che tối thì ong chỉ trát ở mép, phần giữa vẫn trong để xem.
Có nên làm thùng ong dú toàn bằng kính không?
Không nên với người nuôi ở vườn nhà. Thùng toàn kính khó giữ nhiệt, ẩm ổn định, rất dễ nóng khi có nắng. Kiểu này chỉ hợp để trưng bày trong nhà với người chăm kỹ và có kinh nghiệm.
Kính hay mica tốt hơn cho thùng ong dú quan sát?
Kính trong lâu, dễ cạo keo nhưng nặng và dễ vỡ; mica nhẹ, dễ cắt nhưng dễ trầy và cong nếu mỏng. Nhà có trẻ nhỏ nên dùng kính cường lực hoặc tấm khó vỡ, nẹp mép chắc.
Tấm kính bị đọng hơi nước có sao không?
Đọng ít buổi sáng mùa mưa là bình thường. Đọng nhiều, nhỏ giọt xuống bầu phấn thì nên đậy nắp gỗ dày hơn hoặc lót một lớp cách nhiệt giữa kính và nắp, kiểm cả mái che xem có giữ được mưa không.
Có thể gắn thêm kính vào thùng ong dú đang có đàn không?
Có thể, với thùng nhiều tầng: khi lấy mật hoặc thay tầng trên, đặt tấm kính có nẹp vào giữa tầng và nắp. Không nên khoét vách thùng đang có đàn để lắp kính vì rung và mùn cưa làm đàn hoảng.