Người nuôi vài tổ hoàn toàn tự đóng được thùng ong dú bằng ván khô, cưa, khoan và vít. Nguyên tắc chỉ có ba: đúng cỡ lòng thùng mà đàn đang quen, các tầng chồng lên khít không lắc, và ván đủ dày, sạch mùi. Cách dễ nhất là lấy một thùng đang dùng ổn làm mẫu, đo lại rồi đóng theo, thay vì tự nghĩ kích thước mới.
Lý do người ta tự đóng thường là muốn thêm tầng cho đàn đang đông, muốn thay thùng cũ mục, hoặc đơn giản là thích làm đồ mộc. Tự đóng rẻ hơn, chủ động thời gian, và hiểu thùng của mình từng mối nối. Đổi lại, một thùng đóng vụng có thể hở, nóng, làm đàn mất sức. Bài này đi từng bước cho người có đồ nghề mộc cơ bản ở nhà, không cần xưởng.
Chuẩn bị: đồ nghề và vật liệu
Không cần máy móc lớn. Một góc hiên, một bàn kê chắc và các thứ sau là đủ cho vài thùng:
- Ván gỗ khô, không tẩm hoá chất, không mùi hắc; dày như đã bàn ở bài chọn gỗ.
- Cưa tay hoặc cưa máy cầm tay, thước dây, thước vuông (ê ke), bút chì.
- Máy khoan có mũi khoan gỗ, mũi khoét lỗ cỡ vừa đầu ngón tay cái để làm cửa.
- Vít gỗ mạ kẽm hoặc inox, tua vít hoặc đầu bắt vít cho máy khoan.
- Bào tay hoặc giấy nhám thô để làm phẳng mép tầng.
- Một thùng mẫu đang có đàn sống ổn, hoặc kích thước mà người giao tổ giống đã dùng.
- Đồ bảo hộ: kính, khẩu trang khi cưa, găng tay khi bê ván.
Nếu không có cưa máy, nhiều xưởng gỗ quanh chợ, trung tâm xã nhận cắt ván theo kích thước. Mang bản vẽ đơn giản với số đo từng tấm ra là được; về nhà chỉ còn khoan, bắt vít.
Lấy số đo từ thùng mẫu
Bước quan trọng nhất là đo đúng. Với thùng nhiều tầng, cần đo lòng trong (chiều dài, chiều rộng phía trong), chiều cao mỗi tầng, độ dày ván, và vị trí lỗ thông nếu có tấm ngăn. Đo lòng trong chứ không đo mặt ngoài, vì ván khác độ dày thì mặt ngoài khác mà lòng mới là thứ đàn ong sống.
Vì sao không nên tự nghĩ ra kích thước? Vì thùng của mình sẽ phải chồng được lên thùng đàn đang dùng, hoặc ngược lại. Một tầng to hơn vài phân đặt lên tầng cũ sẽ hở mép, nhỏ hơn thì cấn. Ngoài ra, mỗi loài ong dú hợp với một cỡ lòng nhất định, và cỡ mà các vườn trong vùng đang dùng ổn chính là kết quả nhiều năm thử sai.
Ghi lại số đo vào sổ hoặc chụp ảnh thước đặt cạnh thùng. Lần sau đóng thêm tầng, chỉ cần mở ra là có, không phải tháo thùng đang có ong ra đo lại.
Khi đo một thùng đang có đàn, chỉ đo mặt ngoài và độ dày ván ở mép nắp, rồi tự trừ ra lòng trong; không mở nắp, không thọc thước vào lòng tổ. Làm vào sáng sớm hoặc chiều mát, nhẹ tay, đứng lệch khỏi đường bay trước cửa. Nếu trong vườn có hai ba cỡ thùng khác nhau do mua ở nhiều nơi, chọn một cỡ làm chuẩn cho mọi thùng đóng mới, những thùng lệch cỡ cứ để dùng tới khi hỏng rồi thay dần. Một vườn chỉ một cỡ tầng thì tầng nào cũng thay cho nhau được, ngày lấy mật hay ngày cứu một đàn có thùng hỏng đều nhẹ việc hơn hẳn.
Đóng một tầng thùng từng bước
Một tầng là bốn tấm vách ghép thành khung vuông không đáy. Làm tầng trước, đáy và nắp sau.
- Cắt bốn tấm vách: hai tấm dài bằng chiều dài lòng cộng hai lần độ dày ván, hai tấm ngắn bằng đúng chiều rộng lòng. Chiều cao các tấm bằng nhau.
- Kiểm vuông góc bằng ê ke trước khi bắt vít. Một khung lệch vài li là chồng lên sẽ hở một bên.
- Khoan mồi lỗ vít trước để ván không nứt, nhất là ở đầu ván. Mỗi góc bắt ít nhất hai vít.
- Bào hoặc chà nhám phẳng mép trên và mép dưới. Đặt khung lên mặt phẳng, xoay thử bốn hướng, không được bập bênh.
- Đánh dấu một vạch chung trên cùng một phía cho mọi tầng, để sau này lắp đúng chiều.
- Nếu thùng có tấm ngăn giữa tầng, cắt một tấm vừa lòng, khoét lỗ ở giữa, đóng nẹp đỡ để tấm nằm sát mép dưới tầng trên.
Làm xong tầng đầu, chồng thử lên thùng mẫu. Khít rồi mới làm tiếp các tầng khác theo cùng số đo. Đây là bước đáng bỏ thời gian nhất, vì sai một tầng là sai cả bộ.
Đáy, cửa tổ và nắp
Đáy là một tấm ván liền, bắt vít vào tầng dưới cùng. Đáy nên rộng bằng mặt ngoài của tầng, không thò ra quá nhiều để nước mưa không đọng trên phần thừa. Một số người khoan vài lỗ nhỏ ở đáy có lưới inox để thoát ẩm; nếu làm thì lưới phải mịn để ruồi không chui.
Cửa tổ khoét ở tầng dưới cùng, thường ở giữa một vách, gần đáy. Lỗ cỡ vừa đầu ngón tay là đủ; ong dú thích cửa nhỏ để dễ canh giữ. Gắn thêm một đoạn ống ngắn từ lỗ ra ngoài, ong sẽ đắp keo nối dài theo kiểu của đàn. Cửa phải hơi dốc ra ngoài để nước mưa không chảy vào.
Nắp là tấm ván dày nhất, đậy khít lên tầng trên cùng, có thể có nẹp viền để không trượt. Nhiều người làm nắp hai lớp: một tấm phẳng tiếp xúc với tầng, một tấm phía trên cách một khe nhỏ, để nắng không truyền thẳng xuống. Nếu muốn nhìn tầng mật không cần phá keo, đặt thêm một tấm kính hoặc mica trong giữa tầng trên và nắp.
Lỗi hay gặp khi tự đóng và cách tránh
Ván chưa khô. Đóng xong vài tuần, ván co, mối hở, nắp vênh. Cách tránh là mua ván đã sấy hoặc tự phơi lâu, thử bằng cách xếp ván vài ngày xem có cong không.
Cưa lệch góc. Khung không vuông, tầng chồng lên hở một góc. Dùng ê ke kiểm từng góc trước khi bắt vít, cưa theo đường kẻ có thước dẫn.
Dùng keo dán bên trong. Keo có mùi, đàn khó chịu. Nếu muốn mối ghép chắc, dán ở mặt ngoài hoặc chỉ dùng vít.
Cửa tổ to quá. Cửa rộng khiến đàn khó canh, ong cướp và ruồi lọt vào dễ. Nếu lỡ khoét to, gắn một miếng gỗ có lỗ nhỏ hơn ra ngoài.
Sơn mặt trong. Nhiều người sơn cả trong lẫn ngoài cho "sạch". Mặt trong phải để mộc; sơn chỉ ở mặt ngoài và phơi hết mùi.
Vít xuyên vào lòng thùng. Vít dài quá đâm mũi nhọn vào trong, đàn phải trám keo quanh, người mở tổ dễ bị cào tay. Chọn vít ngắn hơn tổng độ dày hai tấm ván, hoặc bắt chéo góc để mũi vít nằm gọn trong gỗ.
Mỗi tầng một kiểu. Đóng mỗi lần một ít, mỗi lần lại đo lại từ đầu, cuối cùng có những tầng chênh nhau vài li không lắp lẫn được. Làm một thanh gỗ mẫu cắt đúng chiều dài từng tấm, lần nào cũng đặt lên ván để vạch, không đo lại bằng thước.
Thùng một khoang nằm ngang: kiểu dễ đóng nhất
Không phải ai cũng cần thùng nhiều tầng ngay. Với đàn vừa nhận từ ống tre hoặc đàn chưa đông, một thùng một khoang hình hộp chữ nhật nằm ngang là đủ, cách đóng đơn giản hơn nhiều: bốn vách, một đáy, một nắp, một cửa. Không cần tầng khít với tầng, không cần tấm ngăn, sai số vài li cũng không sao.
Nhiều người dùng loại này như một bước đệm: đàn ở thùng một khoang một hai mùa, khi đã đông và có thói quen xây bầu mật ở một phía, mới chuyển sang thùng tầng hoặc ghép thêm khoang. Nắp của thùng một khoang nên làm dạng nắp rời đậy trên, có nẹp, để mở xem được cả lòng thùng một lúc. Nhược điểm là lấy mật phải mở cả tổ, đàn bị xáo trộn nhiều hơn thùng tầng.
Nếu định về sau ghép thêm khoang, khoét sẵn một lỗ ở vách đối diện cửa tổ rồi bịt bằng nút gỗ. Đến lúc cần, chỉ việc rút nút, ghép khoang mới vào, không phải khoan trên thùng đang có ong.
An toàn khi làm mộc ở nhà
Cưa máy cầm tay và máy khoan là đồ nghề quen, nhưng tai nạn ở nhà thường đến từ những việc tưởng nhỏ: cưa tấm ván ngắn mà giữ bằng tay thay vì kẹp, cưa khi ván kê trên đùi, cúi sát xem đường cưa mà không đeo kính. Ván ngắn để đóng thùng ong đúng là loại dễ bị giật nhất. Kẹp ván vào bàn bằng cảo, đứng lệch khỏi đường lưỡi, chờ lưỡi dừng hẳn rồi mới nhặt mẩu cắt.
Bụi gỗ mịn từ việc chà nhám bay xa và bám lâu. Làm ở chỗ thoáng, đeo khẩu trang, và làm xa chỗ đặt tổ ong. Bụi gỗ phủ lên cửa tổ hay tiếng máy cưa sát bên tổ cả buổi đều làm đàn khó chịu. Trẻ nhỏ thích đứng xem cha mẹ đóng thùng; cho trẻ phụ việc đếm vít, giữ thước ở khoảng cách an toàn thay vì đứng sát máy.
Hoàn thiện và kiểm trước khi đón đàn
Thùng đóng xong nên để ngoài trời, chỗ có mưa nắng thật, ít nhất vài ngày. Đây là bài kiểm thực tế: mưa xuống, xem có nước rỉ qua mối nối, qua nắp hay không; nắng lên, xem ván có nứt, vênh không. Ván mới cũng bay bớt mùi xưởng trong thời gian này.
Trước khi đưa đàn vào, quét sạch mùn cưa, bụi gỗ bên trong. Có thể quét một lớp mỏng sáp hoặc keo ong cũ lên vách và quanh lỗ cửa. Kiểm lại bằng cách nhìn ngược sáng: đóng nắp, soi đèn từ trong ra, chỗ nào lọt sáng là chỗ kiến và ruồi có thể lọt vào.
Cuối cùng, ghi ngày đóng thùng, loại gỗ, độ dày ván vào sổ. Sau một hai năm, anh chị sẽ biết loại ván nào bền ở vườn mình, thùng nào hay hở, để lần sau đóng tốt hơn. Thùng tự đóng hay nhất không phải thùng đẹp nhất, mà là thùng đàn ong ở lâu nhất.
Nếu đóng nhiều thùng một lượt, đừng đưa ong vào tất cả ngay. Để một hai thùng dự phòng trong nhà kho khô ráo, bọc nilon cho khỏi bụi và gián. Đến lúc một thùng đang dùng bị nứt, mối ăn hay cần thêm tầng gấp vào giữa mùa hoa, có sẵn thùng đã phơi mùi là xử lý được ngay trong buổi sáng, không phải chờ đóng mới.
Câu hỏi thường gặp
Không có thùng mẫu thì lấy kích thước thùng ong dú ở đâu?
Hỏi người giao tổ giống hoặc người nuôi lâu năm trong vùng cỡ thùng họ đang dùng cho đúng loài ong đó. Tránh lấy số đo trên mạng của nước khác, vì loài và khí hậu khác nên cỡ lòng có thể không hợp.
Đóng thùng ong dú bằng đinh được không?
Được, nhưng vít bám chắc hơn và tháo sửa dễ hơn. Nếu dùng đinh, chọn loại không gỉ và khoan mồi trước ở đầu ván để không nứt. Đinh sắt thường gỉ sau một mùa mưa.
Thùng tự đóng có cần sơn ngay không?
Không bắt buộc. Nếu sơn, chỉ sơn mặt ngoài, dùng sơn nước màu sáng, ít mùi, và để khô hết mùi trước khi cho ong vào. Mặt trong luôn để mộc.
Một người có thể đóng bao nhiêu thùng một lúc?
Nên đóng một thùng hoàn chỉnh trước, chồng thử, để ngoài trời kiểm. Khi đã chắc số đo và cách làm thì đóng hàng loạt. Đóng nhiều ngay từ đầu mà sai số đo là phải làm lại cả loạt.
Cửa tổ ong dú nên khoét bao lớn?
Cỡ vừa đầu ngón tay là phổ biến với các loài ong dú nhỏ ở Nam Bộ. Ong thích cửa nhỏ để dễ canh. Cửa quá lớn làm đàn khó chặn ruồi, ong cướp; có thể thu nhỏ bằng miếng gỗ khoét lỗ nhỏ hơn.
Có nên thêm tấm kính quan sát khi tự đóng thùng?
Có thể, nếu anh chị muốn xem tầng mật mà không phá keo. Đặt tấm kính hoặc mica dưới nắp tầng trên, che tối bằng nắp gỗ khi không xem. Đàn sẽ trám keo ở mép, phần giữa vẫn nhìn được.