Thùng ong dú không cần cọ rửa định kỳ như đồ bếp. Đàn khoẻ tự dọn rác, đẩy xác ong và mảnh sáp ra cửa, trám keo lên chỗ bẩn. Việc của người nuôi là giữ quanh thùng sạch, mỗi lần mở tổ thì nhặt bầu vỡ, xác ong, phấn mốc, và thay tầng hay thay cả thùng khi ván mục, nứt, bị mối ăn. Thùng của đàn chết vì ruồi hay mốc nặng thì không dùng lại cho đàn khác.
Người mới hay rơi vào một trong hai cực: hoặc mở tổ lau chùi quá kỹ, làm đàn mất lớp keo đã dày công trát, hoặc để thùng mục đến lúc đáy rơi ra mới biết. Bài này chia rõ những việc vệ sinh nên làm, những việc nên để đàn tự lo, cách nhận ra thùng đã tới lúc thay, và cách thay mà đàn ít bị xáo trộn nhất.
Đàn ong dú tự dọn nhà tới đâu
Quan sát cửa tổ vào buổi sáng, anh chị sẽ thấy vài con ong lôi ra những mảnh vụn nhỏ, xác ong chết, hạt sáp cũ, rồi thả rơi trước cửa. Đó là ong thợ đang làm việc dọn dẹp. Một đàn đông và khoẻ giữ lòng tổ khá gọn: chỗ nào có rác không lôi ra được thì trát keo phủ lên, chỗ nào ẩm thì bít lại, khu bầu cũ đã rỗng được gặm lấy vật liệu xây chỗ khác.
Vì thế, với một đàn đang mạnh, lòng thùng gần như không cần người can thiệp. Lau chùi vách trong, cạo lớp keo đang có, rửa nước là làm hỏng công sức của đàn: ong phải bỏ thời gian và vật liệu trát lại, trong khi lẽ ra số keo ấy dùng để giữ cửa, xây bầu. Lớp keo vách theo nhiều tài liệu còn giúp đàn chống ẩm và hạn chế nấm mốc, nên cạo đi là lấy mất một lớp bảo vệ.
Giới hạn của việc tự dọn nằm ở sức đàn. Đàn yếu, ít ong, không đủ người làm thì rác tích lại, bầu phấn vỡ lên mốc, ruồi dễ vào. Đó là lúc người nuôi cần giúp một tay, nhưng chỉ giúp đúng chỗ, không tổng vệ sinh.
Việc vệ sinh nên làm và nhịp làm
Phần lớn việc giữ sạch nằm bên ngoài thùng. Bảng dưới là nhịp mà nhiều người nuôi vài tổ ở vườn nhà áp dụng:
| Việc | Nhịp thường làm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Quét xác ong, rác trước cửa tổ và trên mâm | Vài ngày một lần | Đống xác ong ẩm trước cửa kéo kiến và ruồi |
| Thay dầu hoặc nước ở chén chống kiến | Mỗi tuần, mùa khô dày hơn | Dầu cặn, nước có lá rơi là thành cầu cho kiến |
| Lau nắp, mái, nhặt lá rụng | Mỗi tuần hoặc sau gió lớn | Lá ẩm đè trên nắp làm ván mục nhanh |
| Cắt cành, cỏ chạm vào thùng, trụ | Hai tuần một lần mùa mưa | Mùa mưa cây lớn rất nhanh |
| Nhặt bầu vỡ, xác ong, phấn mốc trong tổ | Chỉ khi mở tổ vì việc khác | Không mở tổ chỉ để dọn |
| Kiểm ván đáy, mối nối, nắp | Đầu mùa mưa và đầu mùa khô | Lúc thời tiết đổi là lúc ván co ngót, hở |
Để ý chữ "chỉ khi mở tổ vì việc khác". Nghĩa là gộp việc dọn vào lần lấy mật hay lần kiểm đàn đã định, không tạo thêm lần mở tổ chỉ để lau.
Dọn trong tổ khi đã mở: nhặt gì, để lại gì
Khi đã mở tổ để lấy mật hay kiểm đàn, tranh thủ làm vài việc dọn dẹp nhanh, nhẹ tay:
- Nhặt những bầu mật, bầu phấn bị vỡ, chảy, nhất là bầu phấn có lớp mốc trắng hay xanh. Đây là chỗ ruồi thích đẻ trứng nhất.
- Gắp xác ong tụ ở đáy hoặc góc thùng nếu đàn chưa kịp lôi ra. Một ít xác ong là bình thường; xác dồn thành lớp dày là dấu hiệu đàn yếu hoặc có vấn đề cần tìm hiểu thêm.
- Lau mật chảy trên mép tầng, mép nắp bằng khăn khô để lúc đậy lại không dính chặt, không rỉ ra ngoài.
- Giữ nguyên lớp keo trên vách, màng bao quanh bánh nhộng và các bầu còn nguyên, kể cả bầu rỗng. Đàn sẽ tự dùng lại vật liệu.
- Nếu đáy thùng đọng nước, nghiêng nhẹ cho thoát, lau khô bằng khăn sạch, rồi tìm chỗ nước vào để sửa sau.
- Bỏ tất cả rác vừa nhặt vào túi kín mang ra xa, không vứt cạnh tổ.
Cả loạt việc này chỉ nên mất vài phút. Đàn càng ít bị phơi lòng tổ ra ngoài thì càng nhanh trở lại nhịp làm việc.
Khi vệ sinh trở thành việc gấp: ruồi, mốc và nước vào
Có ba tình huống mà người nuôi không thể chờ tới lần mở tổ định kỳ. Thứ nhất là thấy ấu trùng nhỏ màu trắng bò ra cửa tổ, hay ruồi nhỏ bay lượn, chui rúc quanh mép nắp: đó thường là dấu hiệu ruồi đã đẻ trứng trong tổ. Thứ hai là mùi chua nồng, mùi lên men nặng bốc ra từ thùng. Thứ ba là sau trận mưa lớn thấy nước rỉ ra từ đáy hay từ mối nối.
Ở cả ba trường hợp, việc cần làm là mở tổ sớm, vào lúc trời khô nhất trong ngày, gắp bỏ hết bầu phấn, bầu mật bị hỏng, ấu trùng, mảnh tổ ướt nhão; lau khô đáy; bịt chỗ nước vào hoặc chỗ ruồi chui. Phần đàn còn lành giữ nguyên, không cạo vách, không dời bánh nhộng nếu không cần. Rác lấy ra cho vào túi buộc kín, mang đi xa hoặc đốt, vì trong đó có trứng và ấu trùng ruồi.
Sau khi dọn, thu nhỏ cửa tổ trong vài ngày để đàn dễ canh giữ, kiểm chân chống kiến, và mở lại xem sau chừng một tuần. Nếu ấu trùng ruồi vẫn xuất hiện nhiều hay đàn suy rõ, nên nhờ người nuôi lâu năm xem giúp. Cách xử lý ruồi đẻ trứng và các thiên địch khác được bàn kỹ trong chuyên mục kiến, thiên địch và rủi ro; ở đây chỉ nhấn mạnh rằng một thùng sạch, khít ngay từ đầu là cách phòng rẻ nhất.
Dấu hiệu thùng đã tới lúc thay
Đáy mềm, mủn khi ấn. Ván đáy chịu ẩm nhiều nhất, thường hỏng trước. Lấy cán tua vít ấn nhẹ mặt ngoài đáy, thấy lún hay vụn ra là đáy đã mục bên trong.
Đường mối đất bò lên. Những vệt đất mịn bò dọc chân đế hoặc bám vào đáy thùng là dấu mối. Mối ăn ruột ván từ trong ra, đến khi thấy lỗ thủng ngoài vỏ thì ván đã rỗng nhiều.
Nứt dọc thớ, hở mối nối. Ván nứt dọc qua mùa nắng, mối ghép góc hở ra do vít gỉ. Ong trát keo được những khe nhỏ, nhưng khe to dần mỗi mùa là đường cho ruồi, kiến và nước mưa.
Nắp vênh không đậy khít. Nắp cong lên ở một góc là kẽ hở thường trực. Chêm tạm được một thời gian, nhưng nắp vênh nặng thì làm nắp mới.
Mùi chua mốc từ thùng. Đứng gần mà ngửi thấy mùi chua nồng, mốc ẩm thay vì mùi nhựa thơm của tổ khoẻ là dấu hiệu bên trong có vấn đề: nước vào, bầu phấn hỏng hàng loạt hoặc ván đã mục. Cần mở xem sớm.
Thay từng tầng hay thay cả thùng
Với thùng nhiều tầng, chỉ tầng nào hỏng thì thay tầng đó. Tầng mật trên cùng thay dễ nhất: chọn ngày lấy mật, lấy xong không lắp lại tầng cũ mà đặt tầng mới vào. Tầng bánh nhộng ở dưới khó hơn, vì bánh nhộng bám dính vào vách; thường người ta đợi đàn tự dời khu bánh nhộng lên tầng giữa rồi mới thay tầng đáy, hoặc giữ tầng đáy cũ nhưng đặt nó lên một tấm đáy mới chắc chắn.
Với thùng một khoang mà ván mục nhiều chỗ, cách an toàn là dùng lại cách chuyển đàn: đặt thùng mới đúng chỗ cũ, chuyển nguyên khối bánh nhộng cùng vài bầu thức ăn, giữ đúng chiều trên dưới, rồi để thùng cũ cạnh cửa vài giờ cho ong còn sót bò sang. Chi tiết từng bước nằm trong bài chuyển đàn từ ống tre, khúc gỗ sang thùng của chuyên mục này.
Chọn thời điểm như mọi việc lớn khác với đàn ong: sáng khô ráo, đàn đông, đang có hoa. Tránh thay thùng giữa mùa mưa dầm, khi trời giao mùa thiếu hoa, hay ngay sau khi đàn vừa bị kiến, ruồi tấn công. Nếu thùng hỏng gấp giữa mùa mưa, sửa tạm bằng cách dán băng keo kín khe, kê thêm tấm đáy, che mưa kỹ hơn, rồi chờ ngày khô mới thay hẳn.
Xử lý thùng cũ sau khi thay
Thùng cũ còn tốt một phần, đàn rời đi do thay theo kế hoạch, có thể giữ lại. Cạo bỏ bầu vỡ, xác ong, phấn còn sót; giữ lại một ít keo sạch trên vách; phơi nắng vài ngày cho khô và hết mùi mật; sửa chỗ hỏng rồi cất nơi khô, bọc kín. Lớp keo cũ trên vách là thứ giúp đàn sau này nhận thùng nhanh.
Thùng của đàn chết vì ruồi đẻ trứng, vì mốc nặng, hoặc đàn bỏ tổ mà không rõ lý do thì nên coi là hỏng hẳn. Trong ván có thể còn trứng ruồi, bào tử nấm ở những khe mà mắt thường không thấy. Đem cho đàn khác dùng là có thể mang mầm bệnh sang. Phần gỗ còn dùng được thì làm việc khác trong vườn, không quay lại làm thùng ong.
Ván mục, ván mối ăn không nên chất cạnh vườn ong. Đống gỗ mục là chỗ mối, kiến làm tổ, và chúng sẽ tìm sang chân đế gần đó. Đốt hoặc bỏ đi xa, đúng nơi quy định của địa phương nếu khu vực cấm đốt rác.
Lịch kiểm thùng theo mùa ở Tây Ninh
Thời tiết Tây Ninh chia hai mùa khá rõ, mỗi mùa làm hỏng thùng theo một kiểu. Đi một vòng kiểm vào hai thời điểm giao mùa là đủ bắt phần lớn hư hỏng sớm:
- Cuối mùa khô, trước những trận mưa đầu: kiểm vết nứt do nắng, mối nối hở, nắp vênh; trám, bắt lại vít, thay ván nứt nặng. Mưa đầu mùa thường kèm giông lốc, thùng hở lúc này là nước vào ngay.
- Giữa mùa mưa: kiểm đáy, chân đế, mâm gỗ sau mỗi đợt mưa dài; tìm vệt mối đất; nghiêng thử thùng xem có nước đọng.
- Cuối mùa mưa, đầu mùa khô: kiểm ván đáy lần nữa vì đã ngấm nước cả mùa; tính chuyện thay những tầng yếu trước khi vào mùa hoa đầu năm.
- Giữa mùa khô: kiểm mái che phía tây, ván mặt nắng có nứt chân chim không; sơn lại mặt ngoài nếu lớp sơn đã bong.
Ghi ngày kiểm và những gì đã sửa vào sổ đàn. Sau hai ba năm, sổ sẽ cho biết thùng nào, loại gỗ nào bền ở chính vườn mình.
Câu hỏi thường gặp
Có nên rửa thùng ong dú bằng nước mỗi lần lấy mật không?
Không. Rửa nước làm ẩm vách, trôi lớp keo đàn đã trát và để lại mùi lạ. Chỉ nhặt bầu vỡ, xác ong, lau mật chảy bằng khăn khô. Lòng thùng của đàn khoẻ cứ để đàn tự lo.
Thấy ít xác ong trước cửa tổ mỗi sáng có đáng lo không?
Một ít xác ong là bình thường vì ong thợ có tuổi thọ ngắn và đàn luôn lôi xác ra ngoài. Đáng lo khi xác ong nhiều bất thường đột ngột, nhất là sau khi vườn bên phun thuốc, hoặc xác ong kèm ấu trùng, nhộng bị lôi ra.
Thùng ong dú bị mối ăn thì có cần thay ngay không?
Nên xử lý sớm. Trước mắt cắt đường mối lên chân đế, kê đáy thùng lên tấm mới; nếu ván đã rỗng nhiều thì chọn ngày khô ráo chuyển đàn sang thùng mới. Đừng xịt thuốc diệt mối lên thùng đang có ong.
Thùng của đàn ong dú đã chết có dùng lại được không?
Tuỳ nguyên nhân. Đàn chết do ruồi đẻ trứng, mốc nặng hay không rõ lý do thì không nên dùng lại cho ong. Đàn rời đi vì thay thùng theo kế hoạch thì thùng cũ có thể cạo sạch, phơi khô, sửa lại để dùng.
Có nên phun thuốc chống mối, chống mốc lên thùng ong dú không?
Không nên phun lên thùng đang có ong hay thùng sắp đón đàn. Phòng mối bằng cách kê đáy cao, giữ khô, chặn đường mối ở chân đế. Phòng mốc bằng mái che tốt và đáy thoát nước.
Một thùng ong dú gỗ dùng được bao lâu?
Tuỳ loại gỗ, độ dày ván, chỗ đặt và che chắn. Thùng có mái tốt, đáy kê cao có thể dùng nhiều năm; thùng đặt trống ngoài mưa nắng hỏng nhanh hơn nhiều. Không có con số chung, sổ ghi chép của chính vườn mình là thước đo đúng nhất.